Trả lời nhanh
Di sản văn hóa là những sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Di sản gồm hai nhóm: vật thể (di tích, danh lam thắng cảnh, cổ vật…) và phi vật thể (dân ca, lễ hội, nghề truyền thống…). Học sinh bảo tồn di sản bằng cách tìm hiểu, giữ gìn, không xâm phạm và tuyên truyền cho mọi người.
Bài 5 giúp em hiểu vì sao phải giữ gìn những gì ông cha để lại và mình có thể làm gì cụ thể. Dưới đây là hướng dẫn trả lời từng câu hỏi trong bài, theo thứ tự Mở đầu – Khám phá – Luyện tập – Vận dụng. Với những câu cần liên hệ thực tế địa phương, thầy cô đưa ví dụ tự đặt để em tham khảo cách làm, em hãy thay bằng di sản nơi mình sống.
Tóm tắt kiến thức cần nhớ
- Khái niệm: di sản văn hóa là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
- Di sản văn hóa vật thể: di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.
- Di sản văn hóa phi vật thể: tiếng nói, chữ viết, ngữ văn dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội, lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian.
- Ý nghĩa: là tài sản của dân tộc, thể hiện truyền thống và công sức các thế hệ đi trước; làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam và kho tàng di sản của nhân loại.
- Pháp luật: Luật Di sản văn hóa quy định mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền và nghĩa vụ bảo vệ di sản, đồng thời nghiêm cấm các hành vi xâm hại.
Chi tiết hơn, em xem bài lý thuyết tại Lý thuyết GDCD 7 Bài 5.
Mở đầu (trang 24)
Câu hỏi: Tìm và hát những làn điệu đậm bản sắc quê hương như quan họ, chèo, hát ru. Theo em, đó có phải di sản văn hóa của Việt Nam không? Vì sao?
Gợi ý trả lời: Em có thể hát một câu quan họ, một điệu hát ru mẹ hay bà từng ru em, hoặc một làn điệu dân ca của dân tộc mình.
Những làn điệu đó là di sản văn hóa (loại phi vật thể) vì: do nhân dân sáng tạo, là sản phẩm tinh thần; mang giá trị văn hóa, nghệ thuật; được truyền miệng từ đời này sang đời khác. Ví dụ, dân ca quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Xem lời giải riêng: Mở đầu trang 24 GDCD 7.
Khám phá 1: Khái niệm và các loại di sản văn hóa
Câu hỏi trang 25
a) Phân loại các địa điểm trong ảnh:
| Địa điểm | Có phải di sản? | Loại |
|---|---|---|
| Hồ Gươm (Hà Nội) | Có | Vật thể (di tích, danh lam thắng cảnh) |
| Cầu Cần Thơ | Không | Là công trình giao thông hiện đại, chưa phải di sản |
| Nhã nhạc cung đình Huế | Có | Phi vật thể |
| Tháp Chăm (Ninh Thuận) | Có | Vật thể (di tích kiến trúc) |
| Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) | Có | Vật thể (danh lam thắng cảnh) |
| Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên | Có | Phi vật thể |
Vì sao Cầu Cần Thơ không phải di sản? Một công trình chỉ trở thành di sản khi có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và được lưu truyền qua thời gian. Cầu Cần Thơ rất quan trọng với giao thông nhưng mới xây dựng, nên chưa thuộc nhóm này. Đây là chỗ nhiều bạn nhầm: “nổi tiếng, to đẹp” chưa chắc là di sản.
b) Di sản văn hóa là gì? Là những sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.
c) Kể thêm di sản khác: Phố cổ Hội An, Quần thể danh thắng Tràng An, Hoàng thành Thăng Long, Khu di tích Mỹ Sơn (vật thể); ca trù, hát xoan, hội Gióng (phi vật thể)…
Mẹo nhớ: “sờ được, nhìn thấy cố định” → vật thể; “nghe, hát, diễn, kể, làm nghề” → phi vật thể.
Xem thêm: Câu hỏi trang 25 GDCD 7.
Khám phá 2: Ý nghĩa của di sản văn hóa
Câu hỏi trang 27 (phần 1)
a) Ý nghĩa của phố cổ Hội An với người dân Quảng Nam và cả nước:
- Lưu giữ nhiều công trình kiến trúc cổ, cho thấy diện mạo một thương cảng quốc tế xưa; được ví như “bảo tàng sống” về kiến trúc đô thị.
- Gìn giữ đời sống văn hóa phi vật thể phong phú: ẩm thực, lễ hội, phong tục.
- Tạo sinh kế qua du lịch, tăng niềm tự hào quê hương, đồng thời quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
b) Ý nghĩa của Lễ Tịch điền với người dân Hà Nam và cả nước: Lễ thể hiện sự quan tâm của triều đình đến nghề nông; giáo dục các thế hệ lòng biết ơn tổ tiên, trân trọng lao động, khuyến khích sản xuất nông nghiệp; góp phần gìn giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống.
c) Ý nghĩa chung của di sản văn hóa:
- Với con người, dân tộc: là tài sản chung, nói lên truyền thống, công lao của cha ông trong dựng nước và giữ nước; giúp thế hệ sau hiểu cội nguồn, thêm tự hào, thêm trách nhiệm.
- Với xã hội: là nền tảng xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; góp phần phát triển kinh tế – du lịch, giáo dục truyền thống.
- Với thế giới: làm nổi bật bản sắc Việt Nam và làm phong phú kho tàng di sản của nhân loại.
Lời giải riêng: Câu hỏi trang 27 (Hội An, Tịch điền).
Câu hỏi trang 27 (phần 2): quy định pháp luật
a) Chính quyền và nhân dân xã V thực hiện quyền, nghĩa vụ bảo vệ di sản thế nào? Em đọc kĩ thông tin trong sách rồi gạch ra từng việc làm, sau đó xếp theo hai nhóm: việc của chính quyền (quản lí, tu bổ, tuyên truyền, tổ chức hoạt động) và việc của nhân dân (giữ gìn, tham gia đóng góp, phát hiện – báo tin, truyền dạy). Cách xếp nhóm này giúp trả lời đủ ý và đúng yêu cầu “quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân”.
b) Quy định cơ bản của pháp luật:
- Di sản văn hóa thuộc sở hữu toàn dân; mọi tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
- Tổ chức, cá nhân có quyền tham quan, nghiên cứu, tham gia hoạt động bảo vệ di sản; có nghĩa vụ giữ gìn, phát hiện và báo cho cơ quan có thẩm quyền khi thấy di sản bị xâm hại hoặc khi tìm thấy di vật, cổ vật.
- Nghiêm cấm các hành vi như chiếm đoạt, làm sai lệch di tích; đào bới trái phép khu vực di tích; mua bán, vận chuyển cổ vật trái phép; lợi dụng di sản để làm điều trái pháp luật.
Lời giải riêng: Câu hỏi trang 27 (xã V).
Khám phá 3: Trách nhiệm bảo tồn di sản
Câu hỏi trang 29
Những việc làm góp phần bảo tồn di sản văn hóa trong trường hợp và các bức tranh có thể nêu như sau:
- Tu bổ, tôn tạo di tích đúng quy định; không tự ý sơn sửa làm mất nét cổ.
- Sưu tầm, ghi chép, số hóa tư liệu về di sản; mở lớp truyền dạy dân ca, nghề truyền thống.
- Tuyên truyền, nhắc nhở mọi người giữ vệ sinh, không xả rác, không khắc vẽ ở nơi di tích.
- Tham gia lễ hội văn minh; tham quan đúng nội quy; phát hiện và báo hành vi vi phạm.
Nhìn từng bức tranh, em nêu việc làm tương ứng, nhớ nói rõ ai làm và làm để bảo vệ điều gì.
Lời giải riêng: Câu hỏi trang 29 GDCD 7.
Luyện tập
Luyện tập 1 (trang 29): Đồng tình hay không đồng tình?
Cách làm: với mỗi ý kiến, đối chiếu khái niệm và trách nhiệm của công dân. Ví dụ:
- “Chỉ danh lam thắng cảnh nổi tiếng mới là di sản văn hóa” → không đồng tình, vì di sản còn gồm di tích, cổ vật và cả di sản phi vật thể như lễ hội, làn điệu dân ca; không cần nổi tiếng mới có giá trị.
- “Bảo vệ di sản là việc của Nhà nước, học sinh không liên quan” → không đồng tình, vì pháp luật quy định mọi cá nhân đều có trách nhiệm; học sinh vẫn làm được nhiều việc phù hợp lứa tuổi.
- “Giữ gìn di sản là giữ gìn bản sắc dân tộc” → đồng tình.
Lời giải riêng: Luyện tập 1 trang 29.
Luyện tập 2 (trang 30): Nhận xét các hành vi
| Hành vi | Nhận xét |
|---|---|
| Đi tham quan di tích, khắc tên mình lên tượng đài | Sai: làm hư hại, mất mĩ quan; vi phạm quy định cấm xâm hại di tích |
| Nhắc bạn bỏ rác đúng nơi quy định khi vào khu di tích | Đúng: góp phần giữ gìn môi trường di sản |
| Tham gia hát quan họ, múa dân gian ở câu lạc bộ trường | Đúng: góp phần truyền dạy di sản phi vật thể |
Hai hành vi cuối là ví dụ thêm để em luyện cách nhận xét; khi làm bài, em nhận xét đúng các hành vi được nêu trong sách theo mẫu “đúng/sai – vì sao – nên làm gì”.
Lời giải riêng: Luyện tập 2 trang 30.
Luyện tập 3 (trang 30): Xử lí tình huống
Tình huống: Trên đường đi học về, Q và H phát hiện mấy thanh niên lấy trộm cổ vật trong ngôi chùa của làng.
Cách xử lí:
- Không trực tiếp đối đầu, không lao vào ngăn cản vì có thể nguy hiểm cho bản thân.
- Ghi nhớ đặc điểm: số người, trang phục, phương tiện, biển số, thời gian, hướng bỏ đi.
- Báo ngay cho người lớn đáng tin cậy (bố mẹ, thầy cô), trưởng thôn, công an xã hoặc người trông coi chùa.
- Sẵn sàng cung cấp thông tin khi cơ quan chức năng hỏi.
Vì sao làm vậy? Cổ vật là tài sản chung; hành vi lấy trộm vi phạm pháp luật, còn em là học sinh nên cần bảo vệ an toàn cho mình, đồng thời vẫn thực hiện nghĩa vụ báo tin.
Lời giải riêng: Luyện tập 3 trang 30.
Luyện tập 4 (trang 30): Di sản ở địa phương em
Em kể theo ba bước: tên di sản – thuộc loại nào – em đã làm gì. Ví dụ tự đặt: “Quê em có đình làng và hội làng. Đình là di sản vật thể, hội làng là di sản phi vật thể. Em đã cùng lớp dọn vệ sinh sân đình, nhặt rác sau ngày hội, nhắc các em nhỏ không leo trèo, viết vẽ lên cột đình.”
Lời giải riêng: Luyện tập 4 trang 30.
Vận dụng
Vận dụng 1: Sưu tầm tư liệu về di sản địa phương
- Chia việc: một bạn tìm ảnh, một bạn phỏng vấn người già, một bạn ghi chép lịch sử, một bạn trình bày.
- Nội dung mỗi tư liệu: tên di sản, địa điểm, nguồn gốc, giá trị, tình trạng hiện nay.
- Trình bày trước lớp bằng tranh, ảnh, bài thuyết trình ngắn.
Lời giải riêng: Vận dụng 1 trang 30.
Vận dụng 2: Lập kế hoạch bảo vệ một di sản
Ví dụ kế hoạch tự đặt về di tích đình làng:
| Nội dung | Dự kiến |
|---|---|
| Mục tiêu | Giữ sạch đẹp, nâng cao ý thức bảo vệ đình làng |
| Hoạt động | Dọn vệ sinh hằng tháng; làm áp phích nhắc nhở; giới thiệu đình cho học sinh khối dưới |
| Người tham gia | Tổ/nhóm lớp, phối hợp ban quản lí di tích |
| Thời gian | Cuối tuần đầu mỗi tháng |
| Kết quả mong đợi | Sân đình sạch, không còn viết vẽ bậy, nhiều bạn hiểu giá trị di tích |
Lời giải riêng: Vận dụng 2 trang 30.
Lỗi sai thường gặp khi học bài này
- Cho rằng công trình hiện đại, nổi tiếng nào cũng là di sản (như ví dụ Cầu Cần Thơ).
- Quên rằng lễ hội, dân ca, nghề thủ công cũng là di sản (phi vật thể).
- Khi xử lí tình huống, chọn cách “xông vào can ngăn” thay vì báo người lớn và cơ quan chức năng.
- Nêu việc làm quá chung chung; nên gắn với việc cụ thể học sinh làm được.
Bài tập luyện thêm
- Xếp vào hai nhóm vật thể/phi vật thể: Hoàng thành Thăng Long, ca trù, Khu di tích Mỹ Sơn, hát xoan.
Đáp án: vật thể: Hoàng thành Thăng Long, Mỹ Sơn; phi vật thể: ca trù, hát xoan. - Bạn A nói: “Di tích đã cũ thì nên đập bỏ xây mới cho đẹp.” Em nghĩ sao?
Đáp án: Không đồng tình; di tích có giá trị ở tính nguyên gốc, chỉ được tu bổ theo quy định của cơ quan có thẩm quyền, không tự ý phá bỏ. - Em thấy bạn bán cổ vật nhặt được ở khu di tích cho người lạ. Em làm gì?
Đáp án: Khuyên bạn không bán vì mua bán cổ vật trái phép là vi phạm pháp luật; báo thầy cô, gia đình hoặc chính quyền để giao nộp đúng quy định.
Xem thêm tài liệu GDCD 7 Bài 5 và các bài liền kề
- Lý thuyết GDCD 7 Bài 5
- Sách bài tập GDCD 7 Bài 5
- Vở thực hành GDCD 7 Bài 5
- 20 câu trắc nghiệm GDCD 7 Bài 5
- Bài 4: Giữ chữ tín
- Bài 6: Ứng phó với tâm lí căng thẳng
- Giải SGK Giáo dục công dân 7 – Kết nối tri thức (cả cuốn)
Cùng chuyên đề: Mục lục khác cùng môn, lớp: Lý thuyết GDCD 7 Bài 1: Tự hào về truyền thống quê hương (KNTT); Giải SGK GDCD 7 Cánh diều: Đủ 12 bài, hướng dẫn trả lời chi tiết; Giải SGK GDCD 7 Chân trời sáng tạo: Mục lục 12 bài và cách học.
Câu hỏi thường gặp
Di sản văn hóa gồm những loại nào?
Gồm di sản văn hóa vật thể (di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia) và di sản văn hóa phi vật thể (tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội, nghề thủ công truyền thống…).
Cầu Cần Thơ có phải là di sản văn hóa không?
Không. Đây là công trình giao thông hiện đại, chưa có giá trị lịch sử, văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ nên chưa được xếp vào di sản văn hóa.
Học sinh cần làm gì để bảo tồn di sản văn hóa?
Tìm hiểu giá trị di sản, giữ gìn vệ sinh và không viết vẽ, leo trèo ở di tích, tham gia hoạt động truyền dạy, tuyên truyền cho bạn bè và báo người lớn hoặc cơ quan chức năng khi thấy hành vi xâm hại.
Phát hiện người lấy trộm cổ vật trong chùa thì xử lí thế nào?
Không trực tiếp đối đầu để bảo đảm an toàn; ghi nhớ đặc điểm người và phương tiện, rồi báo ngay cho người lớn, chính quyền hoặc công an để xử lí theo pháp luật.