Trả lời nhanh
Với bảng số liệu có hai chỉ tiêu (xuất khẩu, nhập khẩu) theo nhiều năm, biểu đồ phù hợp nhất là biểu đồ cột ghép: mỗi năm vẽ hai cột đặt cạnh nhau, cùng một trục tung (đơn vị tỉ USD). Sau khi vẽ, em ghi tên biểu đồ, chú giải, số liệu trên đầu cột rồi nhận xét xu hướng và cán cân xuất – nhập.
Đây là dạng bài thực hành trong phần Kinh tế khu vực Đông Nam Á (Địa lí 11): “Dựa vào bảng 11.5, hãy vẽ biểu đồ thể hiện trị giá xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ của khu vực Đông Nam Á”. Vì mỗi lớp, mỗi bộ sách có thể in số liệu khác nhau, bài này hướng dẫn phương pháp và dùng số liệu ví dụ tự đặt để minh hoạ. Khi làm bài, em thay bằng số liệu thật trong bảng của mình.
1. Vì sao chọn biểu đồ cột ghép?
- Có hai đại lượng cùng đơn vị (xuất khẩu và nhập khẩu, đều là tỉ USD) → cần đặt cạnh nhau để so sánh trực tiếp.
- Số năm ít (thường 3–6 mốc) → cột không bị rối.
- Đề yêu cầu “thể hiện trị giá” (giá trị tuyệt đối), không phải tốc độ tăng hay cơ cấu → không dùng đường hay tròn.
| Đề yêu cầu | Dạng biểu đồ nên chọn |
|---|---|
| Thể hiện trị giá xuất, nhập khẩu theo năm | Cột ghép |
| Thể hiện tốc độ tăng trưởng (năm đầu = 100%) | Đường |
| Thể hiện cơ cấu xuất – nhập (%) | Tròn hoặc cột chồng 100% |
| Thể hiện cán cân thương mại | Cột đơn (xuất – nhập) hoặc kết hợp |
2. Các bước vẽ
- Đọc bảng: xác định đơn vị (tỉ USD), các mốc năm, hai hàng số liệu.
- Chọn tỉ lệ trục tung: lấy giá trị lớn nhất làm mốc, làm tròn lên (ví dụ lớn nhất 1 400 → trục đến 1 500), chia khoảng đều (500 hoặc 250).
- Chia trục hoành: các mốc năm cách đều nhau, mỗi mốc có hai cột liền kề; khoảng cách giữa các nhóm rộng hơn khoảng cách giữa hai cột trong nhóm.
- Vẽ cột: hai cột cùng độ rộng; tô hai màu (hoặc gạch chéo/để trắng) khác nhau cho xuất và nhập.
- Hoàn thiện: ghi số liệu trên đầu cột, kẻ chú giải, ghi tên trục (tỉ USD, năm) và đặt tên biểu đồ.
Hình dưới là ví dụ với số liệu tự đặt để em hình dung bố cục chuẩn.
3. Cách nhận xét biểu đồ
Nhận xét theo thứ tự: xu hướng chung → so sánh hai chỉ tiêu → số liệu dẫn chứng → giải thích.
Ví dụ với số liệu minh hoạ ở trên (không phải số liệu bảng 11.5):
- Xuất khẩu tăng từ 1 200 lên 1 300 tỉ USD (năm 2010 = 100% thì năm cuối ≈ 108,3%); nhập khẩu tăng từ 1 100 lên 1 150 tỉ USD (≈ 104,5%). Xuất khẩu tăng nhanh hơn nhập khẩu.
- Xuất khẩu luôn cao hơn nhập khẩu → cán cân thương mại dương (xuất siêu): +100, +100 và +150 tỉ USD.
- Giải thích khi làm bài thật: các nước Đông Nam Á đẩy mạnh công nghiệp chế biến – chế tạo, thu hút đầu tư nước ngoài, mở cửa thương mại và tham gia các hiệp định thương mại tự do; dịch vụ (du lịch, vận tải, logistics) cũng đóng góp đáng kể.
Nếu bảng thật có năm giảm (ví dụ do suy thoái toàn cầu, dịch bệnh), em nêu rõ năm giảm và nguyên nhân chủ yếu.
4. Lỗi thường gặp khi vẽ
- Chia khoảng cách trục tung không đều, làm cột sai tỉ lệ.
- Quên chú giải hoặc dùng cùng một màu cho cả hai cột.
- Quên đơn vị (tỉ USD) và tên biểu đồ.
- Nhận xét chỉ đọc lại số liệu mà không so sánh xuất với nhập, không tính cán cân.
- Nhầm “xuất siêu” với “nhập siêu”: xuất > nhập là xuất siêu.
Mẹo nhớ: “Tên – Trục – Cột – Chú giải – Số liệu” – đủ năm yếu tố là biểu đồ đạt yêu cầu.
5. Bài luyện tập
Bài 1. Cho số liệu giả định: năm A xuất khẩu 800, nhập khẩu 750 (tỉ USD). Tính cán cân và tổng kim ngạch.
Đáp án: Cán cân = 800 – 750 = +50 tỉ USD (xuất siêu); tổng kim ngạch = 800 + 750 = 1 550 tỉ USD.
Bài 2. Xuất khẩu tăng từ 800 lên 1 000 tỉ USD. Tính tốc độ tăng trưởng (năm đầu = 100%).
Đáp án: 1 000 : 800 × 100 = 125%, tức tăng 25%.
Bài 3. Giá trị lớn nhất trong bảng là 1 380 tỉ USD. Nên chọn trục tung đến mốc nào, chia khoảng bao nhiêu?
Đáp án: Chọn trục đến 1 500, chia khoảng 500 (hoặc 250 nếu muốn chính xác hơn).
Câu hỏi thường gặp
Vẽ biểu đồ thể hiện trị giá xuất khẩu, nhập khẩu nên chọn biểu đồ nào?
Nên chọn biểu đồ cột ghép: mỗi năm có hai cột (xuất khẩu và nhập khẩu) đặt cạnh nhau, dùng chung trục tung đơn vị tỉ USD để dễ so sánh.
Cán cân xuất nhập khẩu tính như thế nào?
Cán cân thương mại = trị giá xuất khẩu – trị giá nhập khẩu. Kết quả dương là xuất siêu, kết quả âm là nhập siêu.
Có cần ghi số liệu lên đầu cột không?
Nên ghi. Số liệu trên đầu cột giúp người đọc nắm giá trị chính xác và giúp em nhận xét có dẫn chứng, đồng thời dễ được tính điểm hơn.
Bài này dùng số liệu nào để vẽ?
Em dùng số liệu trong bảng 11.5 của sách đang học. Số liệu trong bài chỉ là ví dụ tự đặt để minh hoạ phương pháp vẽ và nhận xét.