Trả lời nhanh
Trong thí nghiệm Young với ánh sáng đơn sắc, trên màn quan sát thấy các vân sáng và vân tối song song, xen kẽ, cách đều nhau. Nguyên nhân là hai khe S1, S2 trở thành hai nguồn kết hợp; sóng từ hai khe gặp nhau tăng cường (vân sáng) khi hiệu đường đi bằng số nguyên lần bước sóng, triệt tiêu (vân tối) khi bằng số bán nguyên lần bước sóng. Đây là bằng chứng ánh sáng có tính chất sóng.
Bố trí thí nghiệm và hiện tượng quan sát được
Ánh sáng đơn sắc từ nguồn S chiếu vào hai khe hẹp S1, S2 đặt rất gần nhau. Phía sau là màn quan sát đặt song song với mặt phẳng hai khe.

Hiện tượng thấy được trên màn:
- Có những vạch sáng (vân sáng) và vạch tối (vân tối) song song với hai khe, nằm xen kẽ nhau.
- Các vân cách đều nhau; vân chính giữa (vân trung tâm) là vân sáng.
- Nếu dùng ánh sáng trắng: vân trung tâm màu trắng, hai bên là các dải màu như cầu vồng, tím ở gần vân trung tâm, đỏ ở xa hơn.
Giải thích hiện tượng
1. Hai khe là hai nguồn kết hợp
Hai khe S1, S2 cùng nhận ánh sáng từ một nguồn S nên hai sóng phát ra từ chúng có cùng tần số và hiệu pha không đổi theo thời gian. Đó là hai sóng kết hợp. Nếu dùng hai đèn riêng biệt thì pha thay đổi hỗn loạn, ta không thấy vân ổn định.
2. Hiệu đường đi quyết định sáng hay tối
Gọi a = S1S2, D là khoảng cách từ mặt phẳng hai khe đến màn, x là toạ độ của điểm M trên màn so với vân trung tâm O. Khi a và x rất nhỏ so với D, hiệu đường đi là:
d2 − d1 = ax/D
- Vân sáng (hai sóng cùng pha, tăng cường nhau): d2 − d1 = kλ, nên xs = kλD/a, với k = 0, ±1, ±2…
- Vân tối (hai sóng ngược pha, triệt tiêu nhau): d2 − d1 = (k + ½)λ, nên xt = (k + ½)λD/a.
3. Vì sao các vân cách đều nhau?
Hai vân sáng liên tiếp cách nhau một khoảng vân:
i = λD/a
Vì i không phụ thuộc k nên các vân cách đều nhau. Tại O, hiệu đường đi bằng 0 (k = 0) nên O luôn là vân sáng trung tâm với mọi bước sóng, vì thế ánh sáng trắng cho vân giữa màu trắng.
4. Vì sao ánh sáng trắng cho vân màu?
Mỗi màu có λ khác nhau nên có khoảng vân i khác nhau (λ tím nhỏ, λ đỏ lớn). Các hệ vân của từng màu lệch nhau, chỉ trùng ở vân trung tâm. Ở hai bên, vân tím gần O nhất còn vân đỏ xa nhất, tạo ra các dải màu.
Bảng tóm tắt công thức
| Đại lượng | Công thức |
|---|---|
| Hiệu đường đi | d2 − d1 = ax/D |
| Vị trí vân sáng | x = k·λD/a = k·i |
| Vị trí vân tối | x = (k + ½)·i |
| Khoảng vân | i = λD/a |
| Trong môi trường chiết suất n | λ’ = λ/n, nên i’ = i/n |
Ví dụ minh hoạ (tự đặt)
Hai khe cách nhau a = 1 mm, màn cách hai khe D = 2 m, ánh sáng có λ = 0,5 µm. Tính khoảng vân, vị trí vân sáng bậc 3 và vân tối thứ 3.
- i = λD/a = (0,5·10−6 · 2)/(10−3) = 10−3 m = 1 mm.
- Vân sáng bậc 3: x = 3i = 3 mm.
- Vân tối thứ 3 ứng với k = 2: x = (2 + ½)i = 2,5 mm.
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Nhớ “sáng – nguyên, tối – nửa”: sáng thì hiệu đường đi là số nguyên λ, tối thì là số nửa nguyên λ.
- Vân tối thứ n ứng với k = n − 1 (vì vân tối đầu tiên có k = 0), nhiều bạn nhầm thành k = n.
- Đổi đơn vị trước khi tính: λ (µm → m), a (mm → m).
- Khoảng cách giữa n vân sáng liên tiếp là (n − 1)i, không phải n·i.
- Không nói “hai đèn ghép lại cho giao thoa”: cần hai nguồn kết hợp.
Bài luyện tập
- Thí nghiệm Young có a = 0,8 mm, D = 1,6 m, khoảng vân đo được i = 1,2 mm. Tính bước sóng λ.
Đáp án: λ = ia/D = (1,2·10−3 · 0,8·10−3)/1,6 = 0,6·10−6 m = 0,6 µm. - Khoảng cách giữa 6 vân sáng liên tiếp là 4,5 mm. Tính i.
Đáp án: 5i = 4,5 mm nên i = 0,9 mm. - Với thí nghiệm ở ví dụ trên (i = 1 mm), nhúng toàn bộ hệ vào nước có n = 4/3. Khoảng vân mới là bao nhiêu?
Đáp án: i’ = i/n = 1 : (4/3) = 0,75 mm.
Câu hỏi thường gặp
Hiện tượng giao thoa ánh sáng chứng tỏ điều gì?
Giao thoa chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng, vì chỉ sóng mới có thể tăng cường hoặc triệt tiêu lẫn nhau khi gặp nhau.
Vì sao phải dùng hai khe cùng được chiếu bởi một nguồn S?
Để hai khe trở thành hai nguồn kết hợp, có cùng tần số và hiệu pha không đổi. Nhờ vậy hệ vân trên màn ổn định và quan sát được.
Khoảng vân i phụ thuộc vào những yếu tố nào?
i = λD/a, tức tỉ lệ thuận với bước sóng λ và khoảng cách D từ hai khe đến màn, tỉ lệ nghịch với khoảng cách a giữa hai khe.
Khi dùng ánh sáng trắng thì vân trung tâm có màu gì?
Vân trung tâm màu trắng vì mọi màu đều có hiệu đường đi bằng 0 tại O nên đều cho vân sáng ở đó và chồng lên nhau.