Trả lời nhanh
Nhiệt độ không khí trên Trái Đất phân bố không đều. Nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ xích đạo về hai cực, còn biên độ nhiệt năm tăng theo chiều ngược lại. Ngoài ra nhiệt độ còn khác nhau giữa lục địa và đại dương, giảm theo độ cao (khoảng 0,6°C/100 m) và bị dòng biển, địa hình làm thay đổi ở từng nơi.
1. Phân bố theo vĩ độ
Đây là quy luật lớn nhất. Càng gần xích đạo, góc chiếu của tia sáng Mặt Trời càng lớn nên bề mặt nhận nhiều nhiệt; càng gần cực, tia sáng càng xiên nên nhận ít nhiệt hơn.
- Nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ vùng xích đạo (vĩ độ thấp) về hai cực (vĩ độ cao).
- Biên độ nhiệt năm tăng dần từ xích đạo về vĩ độ cao: xích đạo có biên độ rất nhỏ vì quanh năm nhận nhiều nhiệt, vùng ôn đới và cận cực có mùa đông lạnh, mùa hạ khá ấm nên biên độ lớn.
- Vì vậy Trái Đất chia thành các đai nhiệt: một đai nóng ở giữa (khoảng giữa hai chí tuyến), hai đai ôn hoà ở vĩ độ trung bình và hai đai lạnh ở gần cực.
2. Phân bố theo lục địa và đại dương
Đất có nhiệt dung nhỏ hơn nước nên nóng lên nhanh và nguội đi nhanh; nước nóng lên chậm, nguội đi cũng chậm.
- Lục địa: mùa hạ nóng hơn, mùa đông lạnh hơn, biên độ nhiệt năm lớn (khí hậu lục địa).
- Đại dương: mùa hạ mát hơn, mùa đông ấm hơn, biên độ nhiệt nhỏ (khí hậu hải dương).
- Do bán cầu Bắc có nhiều lục địa hơn nên ở đó nhiệt độ mùa hạ cao hơn và biên độ nhiệt năm lớn hơn bán cầu Nam. Trên bản đồ, các đường đẳng nhiệt ở bán cầu Bắc vì thế uốn lượn nhiều hơn, còn ở bán cầu Nam gần như chạy song song với vĩ tuyến.
3. Phân bố theo địa hình
- Độ cao: lên cao nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6°C cho mỗi 100 m. Vì thế nhiều vùng núi ở xích đạo vẫn có tuyết phủ trên đỉnh.
- Hướng sườn: ở bán cầu Bắc, sườn hướng nam (sườn nắng) ấm hơn sườn hướng bắc (sườn khuất nắng) do nhận nhiều bức xạ hơn.
- Độ dốc và dạng địa hình: thung lũng kín, lòng chảo dễ tích tụ không khí lạnh về đêm và mùa đông, nên có thể lạnh hơn vùng xung quanh.
4. Ảnh hưởng của dòng biển
Dòng biển nóng đi qua làm vùng ven bờ ấm lên; dòng biển lạnh làm vùng ven bờ lạnh đi. Ví dụ: dòng biển nóng Bắc Đại Tây Dương giúp vùng ven biển Tây Bắc Âu ấm hơn nhiều so với các nơi cùng vĩ độ ở phía đông Bắc Mỹ. Ngược lại, dòng biển lạnh Pê-ru ven bờ Nam Mỹ khiến khí hậu ven biển ở đó mát và khô hơn bình thường.
Bảng tóm tắt để học thuộc
| Nhân tố | Đặc điểm phân bố nhiệt độ |
|---|---|
| Vĩ độ | Nhiệt độ giảm từ xích đạo về cực; biên độ năm tăng |
| Lục địa – đại dương | Lục địa: biên độ lớn; đại dương: biên độ nhỏ |
| Độ cao | Lên 100 m giảm khoảng 0,6°C |
| Hướng sườn, địa hình | Sườn đón nắng ấm hơn; lòng chảo dễ lạnh |
| Dòng biển | Nóng làm ấm, lạnh làm lạnh vùng ven bờ |
Mẹo nhớ: “Vĩ độ – Biển/đất – Cao – Hướng – Dòng” (nhớ 5 yếu tố theo thứ tự từ lớn đến nhỏ). Khi trả lời tự luận, nên mở bằng quy luật theo vĩ độ rồi mới nêu các yếu tố làm phân bố “lệch” khỏi quy luật đó.
Lỗi sai thường gặp
- Viết “biên độ nhiệt giảm dần từ xích đạo về cực”. Sai: biên độ năm tăng khi lên vĩ độ cao, chỉ nhiệt độ trung bình mới giảm.
- Nhầm vai trò của nước và đất: nước nóng lên chậm nên biển có biên độ nhỏ, không phải lớn.
- Quên nêu mức giảm theo độ cao (0,6°C/100 m) hoặc áp dụng sai khi tính toán.
- Chỉ nói “càng gần xích đạo càng nóng” mà không giải thích bằng góc chiếu của tia sáng.
Bài luyện tập
- Tính nhiệt độ: Chân một ngọn núi (độ cao 0 m) có nhiệt độ 30°C. Hỏi ở độ cao 2 500 m nhiệt độ khoảng bao nhiêu?
Đáp án: 2 500 m giảm 25 × 0,6 = 15°C, nên nhiệt độ khoảng 30 − 15 = 15°C. - Giải thích: Vì sao hai thành phố cùng vĩ độ, một ở ven biển, một ở sâu trong lục địa, lại có biên độ nhiệt năm khác nhau?
Đáp án: Nước có nhiệt dung lớn, nóng lên và lạnh đi chậm nên thành phố ven biển có mùa hạ mát, mùa đông ấm, biên độ nhỏ; thành phố trong lục địa nóng lên và lạnh đi nhanh nên biên độ lớn. - Đúng hay sai? “Bán cầu Nam có biên độ nhiệt năm lớn hơn bán cầu Bắc vì có nhiều lục địa hơn.”
Đáp án: Sai. Bán cầu Bắc có nhiều lục địa hơn nên biên độ nhiệt năm lớn hơn; bán cầu Nam chủ yếu là đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ trên Trái Đất phân bố theo quy luật chính nào?
Nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ xích đạo về hai cực theo vĩ độ, vì góc chiếu của tia sáng Mặt Trời nhỏ dần nên bề mặt nhận ít nhiệt hơn.
Vì sao biên độ nhiệt ở lục địa lớn hơn ở đại dương?
Đất có nhiệt dung nhỏ nên nóng nhanh, lạnh nhanh; nước nóng lên và lạnh đi chậm nên nhiệt độ ở đại dương ít biến động hơn.
Lên cao nhiệt độ giảm bao nhiêu?
Trung bình cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ không khí giảm khoảng 0,6°C.
Dòng biển ảnh hưởng đến nhiệt độ như thế nào?
Dòng biển nóng làm vùng ven bờ ấm hơn, dòng biển lạnh làm vùng ven bờ lạnh hơn so với các nơi cùng vĩ độ.