Trả lời nhanh
Châu Phi là lục địa lớn thứ hai thế giới (khoảng 30,3 triệu km² kể cả các đảo), nằm giữa hai chí tuyến, đường xích đạo đi qua gần giữa lục địa. Đường bờ biển ít bị cắt xẻ, địa hình chủ yếu là các khối cao nguyên, khoáng sản phong phú. Khí hậu nóng và khô, các đới khí hậu phân bố đối xứng qua xích đạo; sông ngòi, sinh vật phân hoá theo khí hậu.
1. Vị trí địa lí và hình dạng lục địa
- Vị trí: phần lớn lãnh thổ nằm giữa chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam, nên là lục địa nóng quanh năm. Xích đạo cắt ngang gần chính giữa lục địa.
- Biển bao quanh: phía bắc giáp Địa Trung Hải, phía tây giáp Đại Tây Dương, phía đông và đông nam giáp Ấn Độ Dương, đông bắc có Biển Đỏ.
- Liên hệ với châu lục khác: nối với châu Á bằng eo đất Xuy-ê (nay có kênh đào Xuy-ê), ngăn cách châu Âu bởi eo biển Gi-bran-ta.
- Đường bờ biển: ít bị chia cắt, rất ít vịnh biển và bán đảo lớn, nên biển ít ăn sâu vào đất liền.
2. Địa hình và khoáng sản
Địa hình
- Châu Phi là một khối cao nguyên khổng lồ, độ cao trung bình khoảng 750 m. Đồng bằng thấp chiếm diện tích nhỏ, thường nằm ven biển.
- Phía đông và đông nam địa hình cao hơn, có nhiều sơn nguyên; phía tây bắc thấp hơn, xen các bồn địa lớn (bồn địa Cô-ng-gô, bồn địa Sát…).
- Núi cao tập trung ở hai đầu và phía đông: dãy At-lát ở tây bắc, núi Ki-li-man-gia-rô (khoảng 5 895 m) – đỉnh cao nhất châu lục. Phía đông có hệ thống thung lũng sụt lún (Đại Rift) tạo nên các hồ dài và sâu.
Khoáng sản
Khoáng sản phong phú và đa dạng: vàng, kim cương, đồng, crôm, uranium, phốt phát, dầu mỏ, khí tự nhiên… Dầu mỏ tập trung ở Bắc Phi và vùng vịnh Ghi-nê; kim cương, vàng, đồng có nhiều ở Nam Phi và trung tâm lục địa.
3. Khí hậu
Do phần lớn diện tích nằm trong vành đai nóng, lại có dạng khối rộng lớn, châu Phi có khí hậu nóng, khô bậc nhất thế giới. Các đới khí hậu đối xứng qua xích đạo:
| Đới khí hậu | Vị trí | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Xích đạo ẩm | Quanh xích đạo (lòng chảo Cô-ng-gô, ven vịnh Ghi-nê) | Nóng quanh năm, mưa nhiều |
| Nhiệt đới (xavan) | Hai bên đới xích đạo | Nóng, có mùa mưa và mùa khô rõ rệt |
| Nhiệt đới khô (hoang mạc) | Gần hai chí tuyến | Rất khô, biên độ nhiệt ngày – đêm lớn |
| Cận nhiệt (Địa Trung Hải) | Cực bắc và cực nam | Mùa hè nóng khô, mùa đông ấm và có mưa |
Hoang mạc Xa-ha-ra (rộng hơn 9 triệu km²) là hoang mạc nóng lớn nhất thế giới. Ở phía nam còn có hoang mạc Ca-la-ha-ri và Na-míp.
4. Sông ngòi và hồ
- Mạng lưới sông phân bố không đều, phụ thuộc lượng mưa: vùng xích đạo sông dày, vùng hoang mạc rất thưa.
- Các sông lớn: sông Nin (dài khoảng 6 650 km, thuộc loại dài nhất thế giới), Cô-ng-gô, Ni-giê, Dăm-be-di.
- Hồ lớn: hồ Víc-to-ri-a, Tan-ga-ni-ca, Ma-la-uy… nằm ở vùng cao nguyên phía đông.
- Địa hình là cao nguyên nên sông thường có nhiều thác ghềnh ở đoạn gần cửa sông, thuận lợi cho thuỷ điện nhưng bất lợi cho giao thông đường thuỷ.
5. Sinh vật
- Rừng xích đạo ẩm: rừng rậm nhiều tầng ở lòng chảo Cô-ng-gô.
- Xavan: đồng cỏ cao xen cây bụi, cây thưa; nơi sinh sống của nhiều thú lớn như voi, hươu cao cổ, sư tử, ngựa vằn.
- Hoang mạc và bán hoang mạc: cây bụi gai, cây chịu hạn; động vật nhỏ, bò sát, lạc đà.
- Cận nhiệt: rừng cây lá cứng và cây bụi ở hai đầu lục địa.
Quy luật chung: khí hậu quyết định sông ngòi và sinh vật, nên cảnh quan cũng đối xứng qua xích đạo.
Mẹo nhớ nhanh
- Nhớ cụm “Giữa – Cao – Nóng – Đối xứng”: nằm giữa hai chí tuyến; địa hình cao nguyên; khí hậu nóng khô; đới khí hậu đối xứng.
- Thứ tự các đới từ xích đạo ra hai bên: xích đạo ẩm → xavan → hoang mạc → cận nhiệt.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng châu Phi toàn hoang mạc. Thực tế hoang mạc chỉ ở gần hai chí tuyến, còn giữa lục địa là rừng xích đạo và xavan.
- Nhầm “đường bờ biển ít bị cắt xẻ” thành “ít tiếp giáp biển”. Châu Phi giáp nhiều biển và đại dương, nhưng bờ biển khá thẳng.
- Viết đồng bằng là dạng địa hình chủ yếu. Dạng chủ yếu là cao nguyên và sơn nguyên.
Bài luyện tập
- Vì sao châu Phi có khí hậu nóng?
Đáp án: phần lớn lãnh thổ nằm giữa hai chí tuyến, quanh năm nhận được lượng bức xạ Mặt Trời lớn; lục địa có dạng khối rộng, ít chịu ảnh hưởng điều hoà của biển. - Vì sao Bắc Phi có hoang mạc Xa-ha-ra rộng lớn?
Đáp án: khu vực nằm dưới áp cao cận nhiệt và chịu gió tín phong thổi từ lục địa ra, khô, ít mây mưa; lãnh thổ rộng nên ảnh hưởng ẩm của biển khó vào sâu. - Nêu hai ví dụ cho thấy sinh vật châu Phi phân bố theo khí hậu.
Đáp án (ví dụ): rừng rậm ở vùng xích đạo ẩm Cô-ng-gô; xavan ở nơi có mùa mưa – mùa khô rõ rệt; cây bụi chịu hạn ở vùng hoang mạc.
Câu hỏi thường gặp
Châu Phi có những đặc điểm tự nhiên nổi bật nào?
Lục địa nằm giữa hai chí tuyến, đường bờ biển ít bị cắt xẻ, địa hình chủ yếu là cao nguyên, khoáng sản phong phú, khí hậu nóng khô với các đới đối xứng qua xích đạo, nhiều hoang mạc và xavan.
Vì sao các đới khí hậu châu Phi đối xứng qua xích đạo?
Vì xích đạo đi qua gần giữa lục địa, lãnh thổ trải dài gần như cân đối về hai phía bắc – nam, nên lượng bức xạ và hoàn lưu khí quyển ở hai bên tương tự nhau.
Hoang mạc lớn nhất châu Phi là hoang mạc nào?
Hoang mạc Xa-ha-ra ở Bắc Phi, rộng hơn 9 triệu km², là hoang mạc nóng lớn nhất thế giới.
Sông dài nhất châu Phi là sông nào?
Sông Nin, dài khoảng 6 650 km, chảy về phía bắc và đổ ra Địa Trung Hải.