Trả lời nhanh
Các khoản chi chính của ngân sách nhà nước gồm: chi đầu tư phát triển (xây cao tốc, bệnh viện, trường học), chi thường xuyên (lương giáo viên, bác sĩ, cán bộ; chi quốc phòng, an ninh), chi trả nợ (trả lãi các khoản vay), chi dự trữ quốc gia (gạo, xăng dầu, vật tư cứu hộ) và chi viện trợ cho nước ngoài khi cần.
Ngân sách nhà nước và chi ngân sách nhà nước là gì?
Ngân sách nhà nước (NSNN) là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong một năm, được cơ quan có thẩm quyền quyết định và giao cho các cấp thực hiện. Phần “thu” lấy chủ yếu từ thuế, phí, lệ phí; phần “chi” là nơi Nhà nước đưa tiền trở lại phục vụ xã hội.
Hiểu đơn giản: người dân và doanh nghiệp nộp thuế, Nhà nước dùng số tiền đó để xây dựng hạ tầng, trả lương cho người làm việc trong khu vực công, bảo đảm quốc phòng, an sinh xã hội… Vì vậy, khi đi trên con đường mới hay học ở trường công lập, em đang thụ hưởng một khoản chi của NSNN.
Các khoản chi chính của NSNN, kèm ví dụ
| Khoản chi | Nội dung chính | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Chi đầu tư phát triển | Tạo ra hoặc nâng cấp tài sản lâu dài, có lợi ích kéo dài nhiều năm | Xây đường cao tốc, cầu, sân bay; xây bệnh viện, trường học mới; công trình thuỷ lợi, đê điều |
| Chi thường xuyên | Duy trì hoạt động đều đặn của bộ máy và các lĩnh vực xã hội | Lương giáo viên, bác sĩ, công chức; chi quốc phòng, an ninh; lương hưu, trợ cấp cho người có công, hộ nghèo; sửa chữa nhỏ trường học |
| Chi trả nợ | Thanh toán các khoản Nhà nước đã vay (chủ yếu là trả lãi) | Trả lãi trái phiếu Chính phủ, lãi vốn vay nước ngoài để làm dự án |
| Chi dự trữ quốc gia | Mua, bổ sung hàng hoá dự phòng cho tình huống khẩn cấp | Dự trữ gạo để hỗ trợ vùng thiên tai, xăng dầu, lều bạt, phao cứu sinh |
| Chi viện trợ | Hỗ trợ nước ngoài theo cam kết, theo tinh thần hữu nghị | Hỗ trợ nước bạn khắc phục thiên tai, xây dựng công trình theo thoả thuận |
Ngoài ra còn một số khoản khác như bổ sung quỹ dự trữ tài chính, chi khác theo quy định của pháp luật.
Phân tích từng ví dụ để thấy rõ bản chất
1. Chi đầu tư phát triển
Khi Nhà nước dùng vốn ngân sách xây một tuyến cao tốc, tuyến đường đó tồn tại hàng chục năm, giúp giảm chi phí vận chuyển và thúc đẩy kinh tế địa phương. Đặc điểm nhận biết: kết quả là một công trình, tài sản mới hoặc năng lực sản xuất mới.
2. Chi thường xuyên
Tiền lương của cô giáo dạy ở trường công không tạo ra công trình mới, nhưng nếu thiếu khoản này, trường không thể hoạt động. Đặc điểm nhận biết: diễn ra lặp lại hằng năm, phục vụ nhiệm vụ thường nhật của Nhà nước (giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh, quản lý hành chính, an sinh xã hội).
3. Chi trả nợ
Khi Nhà nước phát hành trái phiếu để có vốn xây dựng, đến hạn phải trả lãi cho người mua. Khoản trả lãi này là chi trả nợ, thể hiện trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài chính của Nhà nước.
4. Chi dự trữ quốc gia
Sau bão lũ, người dân vùng bị ngập có thể được cấp gạo cứu đói từ kho dự trữ. Đó là kết quả của việc Nhà nước chi tiền mua và bảo quản hàng dự trữ từ trước.
5. Chi viện trợ
Khi một nước láng giềng gặp thiên tai nghiêm trọng, Nhà nước có thể hỗ trợ tiền hoặc hàng hoá theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Khoản này nhỏ về tỷ trọng nhưng có ý nghĩa đối ngoại.
Mẹo phân biệt chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên
- Hỏi: “Có tạo ra tài sản mới, lâu dài không?” Có → chi đầu tư phát triển. Không, chỉ để duy trì hoạt động → chi thường xuyên.
- Xây trường mới là đầu tư; trả lương giáo viên và mua phấn, sách cho trường là thường xuyên.
- Xây bệnh viện là đầu tư; lương bác sĩ, chi mua thuốc, chi vận hành là thường xuyên.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “lương hưu, trợ cấp” là chi đầu tư. Thực tế đây là chi thường xuyên (an sinh xã hội).
- Nhầm khoản chi của doanh nghiệp tư nhân với chi NSNN. Chi NSNN chỉ là tiền do Nhà nước quản lý và sử dụng.
- Cho rằng chi trả nợ là “lãng phí”. Đây là nghĩa vụ bắt buộc để giữ uy tín tín dụng quốc gia.
Bài luyện tập
- Xếp các khoản sau vào đúng loại chi: (a) xây cầu vượt sông; (b) trả lương chiến sĩ công an; (c) mua gạo bổ sung kho dự trữ; (d) trả lãi trái phiếu Chính phủ.
Đáp án: (a) chi đầu tư phát triển; (b) chi thường xuyên; (c) chi dự trữ quốc gia; (d) chi trả nợ. - Tỉnh X dùng ngân sách xây mới một trạm y tế xã và trả lương cho nhân viên trạm. Khoản nào là đầu tư, khoản nào là thường xuyên?
Đáp án: Xây trạm y tế là chi đầu tư phát triển; trả lương nhân viên là chi thường xuyên. - Hãy tự nêu một ví dụ ở địa phương em cho chi thường xuyên và giải thích vì sao.
Gợi ý: Kinh phí trả lương giáo viên trường công lập ở phường/xã em, vì đó là khoản chi lặp lại hằng năm để trường hoạt động.
Ý nghĩa của việc chi ngân sách đúng mục đích
Chi NSNN hợp lý giúp phát triển kinh tế, bảo đảm công bằng xã hội và giữ ổn định chính trị. Là học sinh, em có thể góp phần bằng cách giữ gìn tài sản công như bàn ghế, thiết bị nhà trường, đường phố, vì đó là thành quả từ tiền thuế của nhân dân.
Câu hỏi thường gặp
Chi ngân sách nhà nước gồm những khoản nào?
Gồm chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, chi trả nợ, chi dự trữ quốc gia, chi viện trợ và một số khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
Lương giáo viên là chi đầu tư hay chi thường xuyên?
Là chi thường xuyên, vì khoản này lặp lại hằng năm để duy trì hoạt động của trường học công lập, không tạo ra tài sản mới.
Xây trường học mới thuộc khoản chi nào?
Thuộc chi đầu tư phát triển, vì tạo ra cơ sở vật chất lâu dài phục vụ giáo dục.
Vì sao Nhà nước phải chi dự trữ quốc gia?
Để có sẵn hàng hoá như gạo, xăng dầu, vật tư cứu hộ ứng phó nhanh khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh hay tình huống khẩn cấp.