Trả lời nhanh
Thủy triều có lợi cho giao thông cảng biển, nuôi trồng và khai thác thủy sản, làm muối, phát điện, tưới tiêu và rửa mặn, rửa phèn cho đồng bằng ven biển. Mặt trái là gây ngập úng đô thị khi triều cường, đẩy mặn vào sâu cửa sông, xói lở bờ và làm tàu thuyền dễ mắc cạn khi nước rút nhanh.
Nhắc nhanh: thủy triều là gì?
Thủy triều là hiện tượng mực nước biển và đại dương dao động có chu kỳ, dâng lên rồi hạ xuống trong ngày. Nguyên nhân chính là sức hút của Mặt Trăng và một phần của Mặt Trời lên nước trên Trái Đất.
Cần phân biệt hai trường hợp, vì mức độ lợi và hại phụ thuộc vào biên độ triều:
- Triều cường: xảy ra vào ngày trăng non và trăng tròn, khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất gần thẳng hàng. Nước dâng cao nhất, rút thấp nhất.
- Triều kém: xảy ra vào kỳ bán nguyệt (trăng thượng huyền và hạ huyền), khi Mặt Trăng và Mặt Trời tạo góc gần vuông với Trái Đất. Biên độ triều nhỏ nhất.
Lợi ích của thủy triều
1. Giao thông và hoạt động cảng biển
Các cảng nằm sâu trong cửa sông thường có luồng nông. Tàu trọng tải lớn tranh thủ lúc triều lên để ra vào cảng, giảm nguy cơ mắc cạn. Vì vậy lịch tàu của nhiều cảng sông – biển, như khu vực cảng ở Hải Phòng hay TP. Hồ Chí Minh, luôn được sắp xếp theo bảng dự báo triều.
2. Nuôi trồng và khai thác thủy sản
Nước triều mang theo phù sa, sinh vật phù du và chất dinh dưỡng vào vùng ven bờ, cửa sông, rừng ngập mặn. Đây là nơi sinh sống của tôm, cua, ngao, sò. Người nuôi trồng lợi dụng con nước để thay nước cho ao đầm: lấy nước khi triều lên, xả nước khi triều rút. Ngư dân ven biển cũng theo con nước để đặt đáy, bắt hải sản ở bãi triều.
3. Làm muối
Ở các vùng làm muối, nước biển được dẫn vào ruộng muối nhờ triều lên, sau đó phơi nắng cho bay hơi. Nhờ vậy tiết kiệm chi phí bơm nước đáng kể.
4. Phát điện
Nơi có biên độ triều lớn có thể xây đập chắn và tuabin để phát điện khi nước lên xuống. Ví dụ điển hình là nhà máy điện triều La Rance ở Pháp, vận hành từ năm 1966, công suất khoảng 240 MW. Đây là nguồn năng lượng tái tạo, ít phát thải khí nhà kính khi vận hành.
5. Tưới tiêu, rửa mặn, rửa phèn
Ở đồng bằng sông Cửu Long, hệ thống kênh rạch thông ra biển nên nước triều lên giúp đưa nước vào ruộng, vườn, còn triều rút giúp tiêu úng, xả nước phèn, nước mặn ra khỏi đồng. Nhiều nơi gọi đó là “thau chua rửa mặn” theo con nước. Dòng triều cũng đẩy rác thải và nước ô nhiễm ra xa cửa sông, góp phần làm sạch môi trường nước.
6. Du lịch và sinh thái
Khi triều rút, bãi bồi, rạn san hô nông hoặc đường nối ra đảo nhỏ lộ ra, tạo điểm tham quan hấp dẫn. Nổi tiếng nhất là đảo Mont-Saint-Michel ở Pháp, nơi nước rút xa để lộ vùng cát rộng. Rừng ngập mặn cũng hình thành và phát triển nhờ chế độ ngập – cạn theo triều.
Tác động tiêu cực của thủy triều
1. Ngập úng ở đô thị ven biển, ven sông
Khi triều cường trùng với mưa lớn hoặc nước từ thượng nguồn đổ về, nước không thoát được ra sông, biển nên đường phố ngập sâu. Những năm gần đây TP. Hồ Chí Minh và nhiều đô thị ở đồng bằng sông Cửu Long thường ngập vào các đợt triều cường cuối năm. Mực nước biển dâng và nền đất lún làm tình trạng này nặng hơn.
2. Xâm nhập mặn
Vào mùa khô, nước sông ít, triều đưa nước mặn lấn sâu vào các cửa sông. Nước tưới và nước sinh hoạt bị nhiễm mặn, lúa và cây ăn trái giảm năng suất. Đây là vấn đề lớn của ĐBSCL trong các năm hạn mặn.
3. Xói lở bờ và hư hại công trình
Dòng triều lên xuống liên tục, nhất là khi kết hợp với sóng, bão, bào mòn bờ sông, bờ biển, làm sạt lở đất ở và đê kè. Nước dâng do bão gặp triều cường có thể làm vỡ đê, tràn đê, gây thiệt hại nặng.
4. Rủi ro cho tàu thuyền và sản xuất
Nếu không theo dõi lịch triều, tàu thuyền có thể bị mắc cạn khi nước rút, hoặc bị dòng triều mạnh đẩy lệch luồng. Ao nuôi thấp có thể bị tràn khi triều cường làm thất thoát tôm cá, còn ruộng muối bị nước ngọt, nước triều dâng cao làm hỏng mẻ muối.
Bảng tóm tắt dễ nhớ
| Lĩnh vực | Mặt có lợi | Mặt bất lợi |
|---|---|---|
| Giao thông | Tàu lớn vào cảng sâu trong cửa sông | Mắc cạn khi nước rút |
| Nông – ngư nghiệp | Lấy nước, thay nước, tiêu úng, rửa phèn | Xâm nhập mặn, tràn ao đầm |
| Năng lượng | Điện triều sạch, tái tạo | Chi phí xây dựng lớn, ảnh hưởng hệ sinh thái cửa sông |
| Đô thị | Làm sạch cửa sông | Ngập úng khi triều cường |
Cách trình bày khi làm bài tự luận
- Nêu ngắn gọn khái niệm và phân biệt triều cường – triều kém.
- Trình bày 3–4 lợi ích, mỗi ý kèm một ví dụ cụ thể.
- Trình bày 2–3 tác động tiêu cực, nên có ví dụ ở Việt Nam.
- Kết luận bằng biện pháp thích ứng: theo dõi dự báo triều, xây đê, cống ngăn triều, quy hoạch đô thị thoát nước, trồng rừng ngập mặn.
Mẹo nhớ: “Giao – Nuôi – Muối – Điện – Tưới” cho 5 lợi ích; “Ngập – Mặn – Lở” cho 3 hại chính.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm triều cường với “lũ”. Triều cường do sức hút thiên thể, lũ do mưa lớn ở thượng nguồn.
- Cho rằng triều cường xảy ra khi có bão. Bão chỉ làm nước dâng thêm, còn triều cường có chu kỳ theo tuần trăng.
- Chỉ nêu lợi ích hoặc chỉ nêu tác hại mà quên nhận xét hai mặt.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao người dân ven biển thường lấy nước vào ruộng muối lúc triều lên?
Đáp án gợi ý: Nước tự chảy vào ruộng theo chênh lệch mực nước nên tiết kiệm chi phí bơm, sau đó phơi nắng để bay hơi.
Câu 2. Vì sao ngập do triều cường thường nghiêm trọng hơn khi có mưa lớn?
Đáp án gợi ý: Mực nước sông, biển đang cao nên cống và kênh không xả được nước mưa ra ngoài, nước tích lại trên mặt đường.
Câu 3. Nêu hai biện pháp giảm thiệt hại do thủy triều gây ra.
Đáp án gợi ý: Xây dựng đê, cống ngăn triều và theo dõi dự báo để chủ động sản xuất, di chuyển; trồng rừng ngập mặn để giảm sóng, bảo vệ bờ.
Câu hỏi thường gặp
Lợi ích lớn nhất của thủy triều là gì?
Tùy lĩnh vực, nhưng nổi bật là hỗ trợ giao thông cảng biển, nuôi trồng thủy sản, làm muối, tưới tiêu rửa mặn rửa phèn và phát điện bằng năng lượng triều.
Triều cường xảy ra vào thời điểm nào trong tháng?
Triều cường xảy ra vào ngày trăng non và trăng tròn, khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần thẳng hàng nên sức hút tổng hợp lớn nhất.
Thủy triều gây hại gì cho đồng bằng sông Cửu Long?
Triều đưa nước mặn vào sâu cửa sông mùa khô gây nhiễm mặn, đồng thời triều cường gây ngập úng, sạt lở bờ sông và hư hại đê kè.
Điện triều có phải năng lượng tái tạo không?
Có. Năng lượng triều dựa vào chuyển động nước do sức hút thiên thể, lặp lại đều đặn, nhưng chỉ khả thi ở nơi có biên độ triều lớn.