Nêu cấu trúc của hệ Mặt Trời và sự chuyển động của các hành tinh

Trả lời nhanh

Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời ở trung tâm và các thiên thể chuyển động quanh nó: 8 hành tinh (Thủy tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hỏa tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh), các hành tinh lùn, vệ tinh, tiểu hành tinh, sao chổi và thiên thạch. Các hành tinh quay quanh Mặt Trời cùng một chiều, trên quỹ đạo elip gần tròn và gần cùng một mặt phẳng.

1. Cấu trúc của hệ Mặt Trời

Hệ Mặt Trời là một “gia đình” thiên thể liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn của Mặt Trời. Mặt Trời chiếm khoảng 99,8% khối lượng của cả hệ, nên nó giữ mọi thiên thể khác quay xung quanh.

  • Mặt Trời: sao duy nhất của hệ, nằm ở trung tâm, tự phát ra ánh sáng và nhiệt.
  • 8 hành tinh: chia thành hai nhóm (xem bảng bên dưới).
  • Hành tinh lùn: như Diêm Vương tinh (từ năm 2006 không còn xếp là hành tinh).
  • Vệ tinh: quay quanh hành tinh, ví dụ Mặt Trăng quanh Trái Đất.
  • Tiểu hành tinh, sao chổi, thiên thạch: tập trung nhiều ở vành đai giữa Hỏa tinh và Mộc tinh, và ở vùng ngoài Hải Vương tinh.
Sơ đồ hệ Mặt Trời với Mặt Trời ở tâm và 8 hành tinh trên các quỹ đạo đồng tâm, đánh số từ 1 đến 8
Sơ đồ minh hoạ hệ Mặt Trời (không đúng tỉ lệ): 1–4 là nhóm Trái Đất, 5–8 là nhóm Mộc tinh.

2. Hai nhóm hành tinh

Đặc điểm Nhóm Trái Đất Nhóm Mộc tinh
Gồm Thủy, Kim, Trái Đất, Hỏa Mộc, Thổ, Thiên Vương, Hải Vương
Vị trí Gần Mặt Trời Xa Mặt Trời
Kích thước, khối lượng Nhỏ, khối lượng nhỏ Rất lớn
Cấu tạo Chủ yếu đá và kim loại, có bề mặt rắn Chủ yếu khí và băng (hiđro, heli…)
Vệ tinh Ít hoặc không có Nhiều, đều có hệ vành (rõ nhất ở Thổ tinh)

Mẹo nhớ thứ tự từ trong ra ngoài: Thủy – Kim – Trái – Hỏa – Mộc – Thổ – Thiên – Hải. Ranh giới hai nhóm chính là vành đai tiểu hành tinh.

3. Sự chuyển động của các hành tinh

  1. Chuyển động quanh Mặt Trời: mọi hành tinh quay cùng chiều (ngược chiều kim đồng hồ nếu nhìn từ phía Bắc Trái Đất xuống).
  2. Dạng quỹ đạo: elip ít dẹt, gần giống đường tròn, Mặt Trời nằm ở một tiêu điểm (định luật 1 Kepler).
  3. Cùng mặt phẳng: các quỹ đạo gần như nằm trong một mặt phẳng, lệch nhau vài độ.
  4. Tốc độ: hành tinh càng gần Mặt Trời càng chuyển động nhanh, chu kì càng ngắn.
  5. Tự quay quanh trục: hầu hết quay cùng chiều với chiều quay quanh Mặt Trời, riêng Kim tinh và Thiên Vương tinh quay theo chiều ngược lại.

Liên hệ chu kì và khoảng cách

Định luật 3 Kepler: bình phương chu kì tỉ lệ với lập phương bán trục lớn, T2/a3 = hằng số. Nếu đo T bằng năm và a bằng đơn vị thiên văn (AU, 1 AU ≈ 1,5·108 km, bằng khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời) thì T2 = a3.

Hành tinh Khoảng cách tới Mặt Trời (AU, xấp xỉ) Chu kì quanh Mặt Trời (xấp xỉ)
Thủy tinh 0,39 88 ngày
Kim tinh 0,72 225 ngày
Trái Đất 1,00 365,25 ngày
Hỏa tinh 1,52 1,88 năm
Mộc tinh 5,2 11,9 năm
Thổ tinh 9,6 29,5 năm
Thiên Vương tinh 19,2 84 năm
Hải Vương tinh 30,1 165 năm

4. Mô hình Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng

Đây là mô hình quen thuộc nhất khi học về hệ Mặt Trời:

  • Trái Đất quay quanh Mặt Trời một vòng hết khoảng 365,25 ngày, đồng thời tự quay quanh trục một vòng khoảng 24 giờ.
  • Mặt Trăng quay quanh Trái Đất một vòng hết khoảng 27,3 ngày; chu kì các tuần trăng (từ trăng tròn đến trăng tròn) dài khoảng 29,5 ngày vì Trái Đất cũng đang dịch chuyển quanh Mặt Trời.
  • Mặt Trăng tự quay với chu kì bằng chu kì quay quanh Trái Đất, nên ta luôn thấy cùng một phía của nó.
  • Khoảng cách Trái Đất – Mặt Trăng khoảng 384 000 km, nhỏ hơn rất nhiều so với khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời (khoảng 150 triệu km).
  • Khi Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất có thể xảy ra nhật thực; khi Trái Đất nằm giữa thì có thể xảy ra nguyệt thực. Không xảy ra mỗi tháng vì quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng nhẹ so với quỹ đạo Trái Đất.

5. Lỗi sai thường gặp

  • Cho rằng Mặt Trời đứng yên tuyệt đối: thực ra nó cũng chuyển động quanh khối tâm hệ (rất nhỏ) và cùng cả hệ quay quanh tâm Ngân Hà.
  • Nhầm Diêm Vương tinh là hành tinh thứ 9: hiện nay chỉ có 8 hành tinh.
  • Cho rằng hành tinh xa Mặt Trời nhất thì luôn nóng ít nhất: nhiệt độ còn phụ thuộc khí quyển, Kim tinh gần thứ hai nhưng nóng nhất do hiệu ứng nhà kính mạnh.
  • Nhầm chu kì Mặt Trăng quay quanh Trái Đất (27,3 ngày) với chu kì pha trăng (29,5 ngày).

6. Bài luyện tập

Bài 1. Hỏa tinh cách Mặt Trời 1,52 AU. Tính chu kì quay quanh Mặt Trời.
Giải: T2 = a3 = 1,523 ≈ 3,51 nên T ≈ 1,87 năm, phù hợp bảng (khoảng 1,88 năm).

Bài 2. Một thiên thể giả định có chu kì 8 năm. Tính bán trục lớn quỹ đạo (ví dụ tự đặt).
Giải: a3 = T2 = 64 nên a = 4 AU.

Bài 3. Hãy kể tên các hành tinh thuộc nhóm Mộc tinh và nêu hai đặc điểm chung.
Đáp án: Mộc, Thổ, Thiên Vương, Hải Vương; kích thước và khối lượng lớn, cấu tạo chủ yếu từ khí và băng, nhiều vệ tinh.

Câu hỏi thường gặp

Hệ Mặt Trời có bao nhiêu hành tinh?

Có 8 hành tinh: Thủy tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hỏa tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh và Hải Vương tinh. Diêm Vương tinh được xếp vào nhóm hành tinh lùn từ năm 2006.

Các hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời như thế nào?

Chúng quay cùng một chiều, trên các quỹ đạo elip gần tròn, gần cùng mặt phẳng. Hành tinh càng gần Mặt Trời thì chu kì quay càng ngắn.

Hành tinh nào quay quanh trục ngược chiều với các hành tinh còn lại?

Kim tinh và Thiên Vương tinh có chiều tự quay ngược với phần lớn các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời.

Vì sao ta luôn chỉ nhìn thấy một mặt của Mặt Trăng?

Vì Mặt Trăng tự quay quanh trục với chu kì đúng bằng chu kì quay quanh Trái Đất (khoảng 27,3 ngày), nên luôn hướng cùng một phía về Trái Đất.