Trả lời nhanh
Bốn quá trình này nối tiếp nhau như một dây chuyền. Phong hoá phá vỡ đá tại chỗ và tạo vật liệu. Bóc mòn lấy vật liệu đó đi khỏi vị trí ban đầu. Vận chuyển là quá trình đưa vật liệu từ nơi này đến nơi khác. Cuối cùng, bồi tụ làm vật liệu lắng đọng lại ở nơi mới, tạo nên các dạng địa hình bồi tụ.
Hiểu đúng từng quá trình
Muốn nêu được mối quan hệ, em cần phân biệt rõ khái niệm của từng khâu. Cả bốn đều thuộc nhóm tác động của ngoại lực (năng lượng chủ yếu từ bức xạ Mặt Trời) lên bề mặt Trái Đất.
| Quá trình | Bản chất | Tác nhân chính |
|---|---|---|
| Phong hoá | Phá huỷ, làm biến đổi đá và khoáng vật tại chỗ (vật liệu gần như chưa di chuyển) | Nhiệt độ, nước, khí, sinh vật |
| Bóc mòn | Vật liệu đã bị phong hoá bị cuốn khỏi vị trí cũ, làm bề mặt địa hình bị hạ thấp, bào mòn | Nước chảy, gió, sóng biển, băng hà |
| Vận chuyển | Di chuyển vật liệu từ nơi này đến nơi khác | Nước, gió, băng, trọng lực |
| Bồi tụ | Vật liệu được tích tụ, lắng đọng khi tác nhân mất dần năng lượng | Sông, biển, gió, băng tan |
Phong hoá gồm ba kiểu: phong hoá lí học (đá nứt vỡ do chênh lệch nhiệt độ, nước đóng băng), phong hoá hoá học (nước, CO2, oxi… làm đá biến đổi thành phần) và phong hoá sinh học (rễ cây, vi sinh vật, động vật đào bới).
Mối quan hệ giữa bốn quá trình
1. Quan hệ nối tiếp: sản phẩm của khâu trước là “nguyên liệu” của khâu sau
- Phong hoá làm đá vỡ vụn, mềm yếu, tạo ra đất đá vụn. Nếu không có phong hoá, gió hay nước chảy khó “lấy” được vật liệu để bóc mòn.
- Bóc mòn đưa vật liệu rời khỏi chỗ cũ, nhờ đó bề mặt đá gốc mới lại lộ ra và tiếp tục chịu phong hoá.
- Vật liệu bị bóc mòn sẽ được vận chuyển. Vận chuyển diễn ra liên tục cho tới khi tác nhân yếu đi.
- Khi dòng nước chậm lại, gió yếu đi hoặc băng tan, vật liệu rơi xuống và bồi tụ.
2. Quan hệ qua lại, tác động đồng thời
Ở một khu vực, các quá trình này thường diễn ra cùng lúc chứ không tách bạch từng bước. Bóc mòn làm lộ đá mới, thúc đẩy phong hoá. Vật liệu đang được vận chuyển còn va đập, cọ xát vào đá hai bên, làm đá tiếp tục bị bào mòn.
3. Quan hệ đối lập về kết quả, thống nhất về cơ chế
Phong hoá, bóc mòn thường làm hạ thấp địa hình ở nơi này. Bồi tụ lại nâng cao, san phẳng địa hình ở nơi khác. Vật chất không mất đi mà chỉ được “chuyển nhà” từ vùng cao sang vùng thấp.
Ví dụ minh hoạ: dòng sông từ thượng lưu đến cửa biển
- Miền núi (thượng lưu): đá phong hoá mạnh, nước chảy xiết bóc mòn tạo thung lũng sâu, khe suối.
- Trung lưu: sông mang theo cát, sỏi, phù sa (vận chuyển), vừa xâm thực vừa bắt đầu bồi đắp ven bờ.
- Hạ lưu và cửa sông: độ dốc nhỏ, nước chảy chậm, phù sa lắng đọng (bồi tụ), hình thành đồng bằng châu thổ. Đồng bằng sông Cửu Long là ví dụ về đồng bằng được bồi đắp bởi phù sa sông Mê Công.
Cùng một dòng sông, ba khâu đều xuất hiện, chỉ khác nhau về mức độ nổi trội ở từng đoạn.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ câu: “Vỡ – Cuốn – Chở – Bỏ”. Vỡ là phong hoá, cuốn là bóc mòn, chở là vận chuyển, bỏ xuống là bồi tụ.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm phong hoá với bóc mòn: phong hoá chỉ làm đá vỡ, biến đổi tại chỗ; chỉ khi vật liệu bị cuốn đi mới gọi là bóc mòn.
- Cho rằng vận chuyển tạo ra vật liệu: vận chuyển chỉ di chuyển vật liệu có sẵn, không tạo thêm vật liệu.
- Quên điều kiện của bồi tụ: bồi tụ xảy ra khi năng lượng của tác nhân giảm (nước chậm, gió yếu, băng tan), không phải lúc nào cũng có.
- Chỉ kể tên mà không nêu quan hệ: bài tự luận cần có từ nối như “tạo điều kiện cho”, “tiếp theo”, “dẫn đến”.
Cách trình bày khi làm bài tự luận
- Nêu khái niệm ngắn gọn của bốn quá trình.
- Khẳng định chúng có quan hệ chặt chẽ, nối tiếp và tác động qua lại.
- Phân tích chuỗi: phong hoá → bóc mòn → vận chuyển → bồi tụ.
- Lấy một ví dụ (dòng sông, gió ở hoang mạc, sóng biển) để minh hoạ.
Bài luyện tập
Câu 1. Hoang mạc: đá ban ngày nóng, ban đêm lạnh nên nứt vỡ; gió thổi bay cát; cát được gió mang đi xa rồi tích lại thành đụn cát. Hãy gọi tên từng giai đoạn.
Đáp án: Đá nứt vỡ là phong hoá lí học. Gió cuốn cát khỏi chỗ cũ là bóc mòn. Gió mang cát đi xa là vận chuyển. Cát tích lại thành đụn là bồi tụ.
Câu 2. Vì sao nói nếu không có phong hoá thì bóc mòn khó diễn ra mạnh?
Đáp án: Phong hoá làm đá vỡ vụn, rời rạc nên nước và gió dễ cuốn đi. Đá nguyên khối, rắn chắc thì rất khó bị bóc mòn.
Câu 3. Vì sao cửa sông thường hình thành đồng bằng bồi tụ?
Đáp án: Ở cửa sông độ dốc nhỏ, dòng chảy chậm lại, sông mất năng lượng nên phù sa lắng đọng, tích tụ dần thành đồng bằng.
Câu hỏi thường gặp
Vận chuyển là quá trình gì?
Vận chuyển là quá trình di chuyển các vật liệu đã bị phong hoá và bóc mòn từ nơi này đến nơi khác, nhờ tác động của nước chảy, gió, băng hà, sóng biển hoặc trọng lực.
Phong hoá khác bóc mòn ở điểm nào?
Phong hoá làm đá bị phá huỷ, biến đổi ngay tại chỗ. Bóc mòn làm vật liệu bị cuốn khỏi vị trí ban đầu, khiến bề mặt địa hình bị hạ thấp.
Khi nào quá trình bồi tụ xảy ra?
Bồi tụ xảy ra khi tác nhân vận chuyển như nước, gió hoặc băng mất dần năng lượng, không đủ sức mang vật liệu nữa nên vật liệu lắng đọng lại.
Bốn quá trình này thuộc loại lực nào?
Chúng đều là biểu hiện của ngoại lực, tức các lực sinh ra từ bên ngoài vỏ Trái Đất, chủ yếu do năng lượng bức xạ Mặt Trời.