Trả lời nhanh
Nguyên nhân tạo nên quy luật phi địa đới là do nguồn năng lượng bên trong Trái Đất (nội lực). Nội lực tạo ra sự phân bố lục địa, đại dương và các vùng núi cao. Các yếu tố này không thay đổi theo vĩ độ, nên thành phần tự nhiên phân hoá không theo vĩ độ như quy luật địa đới.
Quy luật phi địa đới là gì?
Quy luật phi địa đới là quy luật phân bố của các thành phần địa lí và cảnh quan địa lí không phụ thuộc vào vĩ độ. Hai nơi cùng vĩ độ vẫn có thể có khí hậu, đất, sinh vật rất khác nhau.
Chữ “phi” nghĩa là “không”. Phi địa đới tức là “không theo đới (vĩ độ)”. Quy luật này gồm hai biểu hiện chính: quy luật địa ô và quy luật đai cao.
Vì sao nội lực lại là nguyên nhân?
Nội lực làm cho vỏ Trái Đất uốn nếp, đứt gãy, nâng lên hạ xuống. Nhờ đó hình thành các lục địa, đại dương, núi cao, cao nguyên, đồng bằng. Sự phân bố này mang tính ngẫu nhiên, không theo các vòng vĩ tuyến.
Khi lục địa, biển và núi đã có vị trí cố định, chúng làm khí hậu, đất và sinh vật thay đổi theo hai hướng:
- Theo kinh độ (từ ven biển vào sâu trong lục địa): lượng ẩm giảm dần, hình thành quy luật địa ô.
- Theo độ cao: nhiệt độ giảm, độ ẩm thay đổi, hình thành quy luật đai cao.
So sánh quy luật địa đới và phi địa đới
| Tiêu chí | Quy luật địa đới | Quy luật phi địa đới |
|---|---|---|
| Phân bố theo | Vĩ độ (từ Xích đạo về cực) | Kinh độ (địa ô) và độ cao (đai cao) |
| Nguyên nhân | Bức xạ Mặt Trời tới Trái Đất thay đổi theo vĩ độ (do dạng hình cầu của Trái Đất) | Nguồn năng lượng bên trong Trái Đất (nội lực) tạo ra lục địa, đại dương, núi cao |
| Ví dụ | Các đới khí hậu, các đới thiên nhiên từ Xích đạo đến cực | Thảo nguyên – hoang mạc cùng vĩ độ ở Trung Á; các đai thực vật theo độ cao ở núi |
Loại trừ các nguyên nhân sai
Khi gặp câu trắc nghiệm có nhiều lựa chọn, em hãy lọc theo các bước sau:
- “Bức xạ Mặt Trời”, “góc chiếu của tia sáng Mặt Trời”, “dạng hình cầu của Trái Đất”: đây là nguyên nhân của quy luật địa đới, nên loại.
- “Sự phân bố đất liền và biển”, “nguồn năng lượng bên trong Trái Đất”, “độ cao địa hình”: thuộc nhóm nguyên nhân của quy luật phi địa đới, chọn.
- “Sự thay đổi mùa”, “chuyển động quay quanh trục”: không phải nguyên nhân hình thành quy luật này.
Lưu ý: bài viết này không có đề gốc kèm phương án, nên em hãy áp dụng cách loại trừ trên với đề của mình.
Mẹo nhớ nhanh
- Địa đới → Ngoại lực (năng lượng Mặt Trời từ ngoài vào) → theo vĩ độ.
- Phi địa đới → Nội lực (năng lượng trong lòng đất) → theo kinh độ và độ cao.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “phi địa đới” với “không có quy luật”. Thực tế đây vẫn là một quy luật, chỉ là không theo vĩ độ.
- Chọn “bức xạ Mặt Trời” vì thấy nhiệt độ thay đổi theo độ cao. Thực ra đai cao do núi (nội lực tạo ra) làm nhiệt độ giảm, nên vẫn thuộc phi địa đới.
- Cho rằng địa ô chỉ do vĩ độ. Địa ô do khoảng cách đến biển và ảnh hưởng của biển vào lục địa.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Quy luật phi địa đới gồm quy luật ___ và quy luật ___.
Đáp án: địa ô; đai cao. - Đúng hay sai? “Sự thay đổi thảm thực vật từ chân núi lên đỉnh núi là biểu hiện của quy luật địa đới.”
Đáp án: Sai. Đây là quy luật đai cao, thuộc phi địa đới. - Giải thích: Vì sao ở cùng vĩ độ ôn đới, ven biển có rừng còn sâu trong lục địa lại có thảo nguyên, hoang mạc?
Đáp án: Ven biển nhận nhiều ẩm từ đại dương, càng vào sâu trong lục địa lượng mưa càng giảm. Sự phân bố lục địa và đại dương (kết quả của nội lực) tạo nên khác biệt này, đó là quy luật địa ô.
Câu hỏi thường gặp
Quy luật phi địa đới gồm những biểu hiện nào?
Gồm quy luật địa ô (thay đổi theo kinh độ, từ ven biển vào sâu trong lục địa) và quy luật đai cao (thay đổi theo độ cao của núi).
Nguyên nhân của quy luật địa đới khác gì phi địa đới?
Quy luật địa đới do bức xạ Mặt Trời thay đổi theo vĩ độ. Quy luật phi địa đới do nội lực tạo ra sự phân bố lục địa, đại dương và núi cao.
Quy luật đai cao có thuộc quy luật phi địa đới không?
Có. Đai cao là sự thay đổi thiên nhiên theo độ cao địa hình, không phụ thuộc vĩ độ, nên là một biểu hiện của quy luật phi địa đới.
Nguyên nhân hình thành quy luật địa ô là gì?
Do sự phân bố đất liền và biển, đại dương, kèm ảnh hưởng của biển vào lục địa làm lượng ẩm giảm dần khi vào sâu trong nội địa.