Trả lời nhanh
Để trả lời câu hỏi này, em cần làm 4 bước: tóm tắt lời nói và việc làm của T, H; so sánh xem lời nói có khớp với việc làm không; nhận xét đúng – sai theo chuẩn mực đạo đức, pháp luật; cuối cùng rút ra bài học và cách ứng xử của em. Lời nói đi đôi với việc làm là đáng khen, nói một đằng làm một nẻo là sai.
Lưu ý: đề bài ghi “tình huống trên” nhưng nội dung tình huống thay đổi theo từng bài học. Vì vậy dưới đây là phương pháp làm bài chung, kèm các ví dụ do thầy cô tự đặt (không phải nguyên văn đề trong sách). Em chỉ cần thay thông tin trong đề của em vào khung trả lời.
Bước 1: Đọc kỹ tình huống, tách riêng “nói” và “làm”
Em kẻ hai cột trên giấy nháp: một cột ghi những gì T nói, H nói; một cột ghi những gì T, H đã làm. Đừng trộn lẫn hai cột vì đề muốn em so sánh chúng.
- Lời nói: lời hứa, lời khuyên, lời nhận xét, lời phê phán, lời xin lỗi…
- Việc làm: hành động cụ thể, kết quả của hành động và ảnh hưởng đến người khác.
- Hoàn cảnh: ở trường, ở nhà hay nơi công cộng; có ai bị ảnh hưởng không.
Bước 2: So sánh lời nói với việc làm
Có bốn khả năng thường gặp. Em xác định tình huống thuộc trường hợp nào để nhận xét cho trúng.
| Trường hợp | Nhận xét |
|---|---|
| Lời nói đúng, việc làm đúng | Đáng khen, là tấm gương cho bạn bè noi theo. |
| Lời nói đúng, việc làm sai | Nói một đằng làm một nẻo, thiếu trung thực, mất lòng tin. |
| Lời nói sai, việc làm đúng | Hành động tốt nhưng cần sửa cách nói, tránh gây hiểu lầm hoặc tổn thương. |
| Lời nói sai, việc làm sai | Cần phê phán, nhắc nhở và giúp bạn sửa. |
Bước 3: Nhận xét có căn cứ
Nhận xét “tốt” hay “chưa tốt” chưa đủ, em cần nêu lý do dựa trên chuẩn mực: trung thực, trách nhiệm, tôn trọng người khác, tuân thủ nội quy và pháp luật. Mỗi nhận xét nên có cấu trúc: Em cho rằng… vì….
Nếu tình huống có hai nhân vật, em đánh giá riêng từng bạn, sau đó mới so sánh T với H. Cách này giúp bài có bố cục rõ và tránh bỏ sót ý.
Bước 4: Rút ra bài học và nêu cách ứng xử của em
- Bài học cho bản thân: giữ lời hứa, nói đi đôi với làm, dám nhận lỗi.
- Cách em sẽ làm nếu là bạn của T, H: góp ý thẳng thắn, nhẹ nhàng, đúng lúc; báo thầy cô hoặc người lớn khi việc vượt quá khả năng giải quyết.
Ví dụ 1 (tự đặt): Lời nói và việc làm không thống nhất
Tình huống: T hứa chiều nay sang giúp bạn H ôn bài kiểm tra, nhưng đến giờ T rủ bạn đi chơi game và không báo cho H.
Bài làm mẫu: Em thấy lời hứa của T là tốt vì thể hiện tinh thần giúp đỡ bạn. Tuy nhiên T đã không thực hiện lời hứa, cũng không báo trước, nên H mất thời gian chờ và lo lắng. Đây là biểu hiện của việc thiếu trách nhiệm và không biết giữ chữ tín. Nếu là T, em sẽ chỉ hứa khi chắc chắn làm được; nếu có việc đột xuất, em sẽ nhắn bạn sớm và xin lỗi. Nếu là bạn của T, em sẽ nhắc T sang giúp H bù lại.
Ví dụ 2 (tự đặt): Lời nói và việc làm đều đúng
Tình huống: H nhặt được chiếc ví ở sân trường và nói: “Của rơi phải trả lại người mất.” Sau đó H đem nộp cho cô giáo trực. T thấy vậy cũng khen H và rủ các bạn trong lớp cùng làm như thế.
Bài làm mẫu: Em đồng tình với H và T. H nói đúng và làm đúng, thể hiện tính trung thực và tôn trọng tài sản của người khác. T biết ghi nhận việc tốt và lan toả cho bạn bè, đó là cách sống tích cực. Qua đó em học được rằng lời nói chỉ có giá trị khi được chứng minh bằng hành động.
Ví dụ 3 (tự đặt): Im lặng cũng là một cách “làm”
Tình huống: T luôn nói “bắt nạt bạn là xấu”, nhưng khi nhóm bạn trêu chọc H vì H hơi chậm chạp, T chỉ đứng cười theo và không can ngăn.
Bài làm mẫu: Lời nói của T đúng, nhưng hành động cười theo vô tình tiếp tay cho hành vi bắt nạt, làm H tổn thương. Em cho rằng T chưa dám bảo vệ điều đúng. Nếu là T, em sẽ lên tiếng ngăn các bạn, an ủi H và báo với cô giáo nếu tình trạng tiếp diễn.
Lỗi thường gặp khi làm bài
- Chỉ kể lại tình huống mà không đưa ra suy nghĩ riêng.
- Khen hoặc chê chung chung, không nêu lý do.
- Đánh giá cả hai nhân vật giống nhau dù họ có hành vi khác nhau.
- Quên phần bài học và cách ứng xử của bản thân.
Mẹo nhớ nhanh
Dùng công thức T–S–L–H: Tóm tắt nói/làm → So sánh → Lý do đánh giá → Hành động của em. Chỉ cần đủ bốn ý, mỗi ý 1–2 câu là bài đã đạt yêu cầu.
Bài luyện tập
- T nói với cô giáo rằng đã làm bài tập về nhà, nhưng thực ra T chép bài của H. Em nhận xét lời nói và việc làm của T như thế nào? Gợi ý đáp án: T nói dối và gian lận, thiếu trung thực; cần xin lỗi cô, tự làm lại bài.
- H hứa sẽ dọn vệ sinh lớp cùng tổ và đã ở lại làm đến hết giờ dù trời mưa. Em nghĩ gì về H? Gợi ý đáp án: H giữ lời hứa, có trách nhiệm với tập thể, đáng học tập.
Nếu em gửi nguyên văn tình huống trong bài của mình, em có thể áp dụng đúng 4 bước trên để viết bài hoàn chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi nêu suy nghĩ về lời nói và việc làm của T, H cần trả lời mấy ý?
Nên trả lời 4 ý: tóm tắt lời nói và việc làm, so sánh hai yếu tố đó, nhận xét kèm lý do và nêu bài học, cách ứng xử của em.
Nếu lời nói đúng nhưng việc làm sai thì nhận xét thế nào?
Đó là biểu hiện nói một đằng làm một nẻo, thiếu trung thực và trách nhiệm. Em cần phê phán và nêu cách khắc phục.
Có cần đánh giá riêng từng bạn T và H không?
Có. Em đánh giá riêng từng nhân vật rồi mới so sánh, vì hai bạn thường có hành vi khác nhau.