Phân giải các chất trong tế bào là quá trình gì?

Trả lời nhanh

Phân giải các chất trong tế bào là quá trình biến đổi các chất hữu cơ phức tạp (tinh bột, protein, lipid…) thành các chất đơn giản hơn, đồng thời giải phóng năng lượng. Ý nghĩa: cung cấp năng lượng (ATP, nhiệt) cho mọi hoạt động sống và tạo sản phẩm trung gian làm nguyên liệu cho quá trình tổng hợp các chất của tế bào.

Đề bài và hướng trả lời

Câu hỏi thường gặp: “Nêu khái niệm phân giải các chất trong tế bào. Quá trình phân giải có ý nghĩa gì đối với tế bào?” Bài làm cần có hai ý rõ ràng: (1) khái niệm, (2) ý nghĩa. Nếu thêm được ví dụ minh hoạ thì câu trả lời càng thuyết phục.

1. Khái niệm phân giải các chất trong tế bào

Phân giải các chất (còn gọi là dị hoá) là quá trình bẻ gãy các phân tử hữu cơ phức tạp thành những phân tử đơn giản hơn. Trong quá trình này, các liên kết hoá học bị phá vỡ nên năng lượng được giải phóng. Một phần năng lượng được tích lũy trong ATP, phần còn lại toả ra dưới dạng nhiệt.

Quá trình diễn ra qua nhiều phản ứng nối tiếp, mỗi phản ứng cần một loại enzyme riêng nên năng lượng được giải phóng từ từ, tế bào không bị “quá nhiệt”.

2. Ví dụ về phân giải các chất

Chất ban đầu	Sản phẩm phân giải
Tinh bột, đường đôi	Glucose (đường đơn)
Protein	Các amino acid
Lipid (chất béo)	Glycerol và acid béo
Acid nucleic	Các nucleotide
Glucose (hô hấp tế bào)	CO₂, H₂O, năng lượng

Ví dụ tiêu biểu nhất là hô hấp tế bào phân giải glucose khi có oxygen:

C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + năng lượng (ATP và nhiệt)

Khi thiếu oxygen, một số tế bào (men rượu, vi khuẩn lactic, tế bào cơ khi vận động mạnh) phân giải glucose theo kiểu lên men, thu được ít ATP hơn.

3. Ý nghĩa của quá trình phân giải

Cung cấp năng lượng: ATP sinh ra được dùng cho vận chuyển chủ động, co cơ, dẫn truyền xung thần kinh, phân chia tế bào, tổng hợp chất…
Tạo nguyên liệu: các sản phẩm trung gian (axit hữu cơ, amino acid, đường đơn…) được tế bào dùng làm “nguyên liệu thô” để tổng hợp các chất cần thiết cho mình.
Sinh nhiệt: phần năng lượng toả ra dưới dạng nhiệt góp phần duy trì thân nhiệt ở động vật hằng nhiệt.
Loại bỏ chất không cần thiết: các chất thừa, chất độc hoặc thành phần hư hỏng được phân giải để tế bào tái sử dụng hoặc thải ra ngoài.

4. Mối quan hệ với tổng hợp các chất

Phân giải và tổng hợp là hai mặt của chuyển hoá vật chất, trái chiều nhưng gắn chặt nhau. Phân giải cung cấp năng lượng và nguyên liệu cho tổng hợp; ngược lại, tổng hợp tạo ra các chất (kể cả enzyme) để phân giải tiếp tục diễn ra. Nhờ vậy tế bào duy trì được sự sống và cân bằng nội môi.

Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp

Mẹo: “Phân giải = phá nhỏ + phát năng lượng”; “tổng hợp = ghép lớn + tích năng lượng”.
Lỗi 1: viết phân giải “tạo ra chất phức tạp” – sai, đó là tổng hợp.
Lỗi 2: cho rằng toàn bộ năng lượng chuyển thành ATP. Thực tế một phần đáng kể thoát ra dưới dạng nhiệt.
Lỗi 3: chỉ nêu “cung cấp năng lượng” mà quên ý “cung cấp nguyên liệu cho tổng hợp”.

Bài luyện tập

Câu 1. Vì sao khi chạy nhanh, cơ thể nóng lên và ra mồ hôi?
Đáp án: Tế bào cơ tăng phân giải glucose để lấy ATP cho co cơ; một phần năng lượng toả ra dưới dạng nhiệt làm cơ thể nóng, cơ thể ra mồ hôi để thải nhiệt.

Câu 2. Quá trình nào sau đây là phân giải: (a) tạo tinh bột từ glucose ở lá; (b) thuỷ phân protein thành amino acid; (c) tổng hợp lipid từ glycerol và acid béo?
Đáp án: (b), vì chất phức tạp bị chia nhỏ thành chất đơn giản; (a) và (c) là tổng hợp.

Câu 3. Sản phẩm phân giải hoàn toàn glucose khi có oxygen là gì?
Đáp án: CO₂, H₂O và năng lượng (ATP, nhiệt).

Bài trả lời mẫu ngắn gọn

Phân giải các chất trong tế bào là quá trình biến đổi các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản, đồng thời giải phóng năng lượng. Quá trình này có ý nghĩa cung cấp năng lượng (ATP, nhiệt) cho các hoạt động sống của tế bào và cung cấp nguyên liệu cho quá trình tổng hợp các chất.

Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Giải Sinh 10 Bài 11 Cánh diều: Tổng hợp và phân giải các chất trong tế bào. Bài sau: Hô hấp tế bào là gì? Diễn ra ở đâu và gồm mấy giai đoạn?.

Câu hỏi thường gặp

Phân giải các chất trong tế bào còn gọi là gì?

Còn gọi là dị hoá (catabolism), là quá trình bẻ gãy chất hữu cơ phức tạp thành chất đơn giản và giải phóng năng lượng.

Năng lượng từ quá trình phân giải được dùng như thế nào?

Một phần được tích lũy trong ATP để dùng cho các hoạt động sống của tế bào, phần còn lại toả ra dưới dạng nhiệt.

Phân giải khác tổng hợp ở điểm nào?

Phân giải biến chất phức tạp thành chất đơn giản và giải phóng năng lượng; tổng hợp tạo chất phức tạp từ chất đơn giản và tiêu tốn năng lượng.

Hô hấp tế bào có phải là phân giải các chất không?

Có. Hô hấp tế bào là con đường phân giải glucose (và các chất hữu cơ khác) tạo ATP, CO2 và H2O khi có oxygen.