Trả lời nhanh
Ở nước ta có hai nhóm gió chính: gió mùa (gió mùa mùa đông hướng đông bắc, gió mùa mùa hạ hướng tây nam và đông nam) và gió Tín phong bán cầu Bắc, ngoài ra còn gió địa phương như gió đất – biển, gió phơn. Nguyên nhân là nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến, khu vực gió mùa châu Á, nên khí áp giữa lục địa và đại dương thay đổi theo mùa.
Vì sao nước ta có nhiều loại gió hoạt động?
Có ba lí do chính, em nên nhớ theo thứ tự “vị trí – khí áp – địa hình”.
- Vị trí địa lí: nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc, thuộc khu vực châu Á gió mùa, gần trung tâm áp cao – áp thấp lớn của lục địa Á – Âu và các đại dương.
- Sự thay đổi khí áp theo mùa: lục địa nóng lên, lạnh đi nhanh hơn đại dương. Mùa đông lục địa lạnh nên hình thành cao áp, mùa hạ lục địa nóng nên hình thành thấp áp. Gió thổi từ nơi áp cao đến nơi áp thấp, vì vậy hướng gió đổi theo mùa.
- Địa hình: đồi núi, bờ biển dài làm gió biến đổi, sinh ra gió địa phương và làm phân hoá mưa giữa các vùng.
Các loại gió chính ở nước ta
1. Gió mùa mùa đông (gió mùa Đông Bắc)
- Thời gian: khoảng tháng 11 đến tháng 4 năm sau.
- Nguồn gốc: từ cao áp Xi-bia (Siberia) thổi xuống, hướng đông bắc.
- Đặc điểm: đầu mùa lạnh khô; cuối mùa lạnh ẩm, có mưa phùn ở vùng ven biển và đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ.
- Phạm vi: mạnh ở miền Bắc, yếu dần khi vào phía nam, qua dãy Bạch Mã bị suy yếu nhiều nên Nam Bộ gần như không có mùa đông lạnh.
2. Gió mùa mùa hạ
Hoạt động khoảng tháng 5 đến tháng 10, nóng ẩm, mang mưa lớn. Gió này có hai hướng:
- Gió Tây Nam: thổi từ Bắc Ấn Độ Dương vào đầu mùa hạ, từ áp cao cận chí tuyến bán cầu Nam vượt xích đạo vào giữa và cuối mùa hạ. Gió này gây mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên.
- Gió Đông Nam: thổi từ áp cao Thái Bình Dương vào miền Bắc, mát và ẩm, gây mưa cho đồng bằng Bắc Bộ.
Đầu mùa hạ, gió Tây Nam vượt dãy Trường Sơn sang Bắc Trung Bộ và Tây Bắc bị biến tính, trở nên khô nóng. Đó là hiệu ứng phơn, thường gọi là “gió Lào”.
3. Gió Tín phong (gió Mậu dịch) bán cầu Bắc
- Thổi quanh năm từ áp cao cận chí tuyến bán cầu Bắc về xích đạo, hướng đông bắc.
- Rõ nhất trong thời kì chuyển tiếp giữa hai mùa gió, tức khoảng tháng 4 và tháng 10 – 11.
- Tín phong gây thời tiết khô, ít mây, đặc biệt ở Nam Bộ và Tây Nguyên vào mùa khô. Khi gặp địa hình sườn đông Trường Sơn, nó còn góp phần gây mưa cho ven biển Trung Bộ.
4. Gió địa phương
- Gió đất – biển: ban ngày gió từ biển vào đất liền, ban đêm gió từ đất liền ra biển, do đất và nước nóng lên, nguội đi khác nhau.
- Gió núi – thung lũng: ban ngày thổi lên sườn núi, ban đêm thổi xuống thung lũng.
- Gió phơn (gió Tây khô nóng): khô nóng ở sườn khuất gió, rõ ở Bắc Trung Bộ.
Bảng tóm tắt
| Loại gió | Thời gian | Hướng | Tính chất |
|---|---|---|---|
| Gió mùa mùa đông | Tháng 11 – 4 | Đông Bắc | Lạnh, khô rồi lạnh ẩm |
| Gió mùa mùa hạ | Tháng 5 – 10 | Tây Nam, Đông Nam | Nóng ẩm, mưa nhiều |
| Tín phong bán cầu Bắc | Quanh năm, rõ lúc chuyển mùa | Đông Bắc | Khô, nóng, ít mây |
| Gió địa phương | Theo ngày hoặc theo vùng | Thay đổi | Do địa hình, chênh lệch nhiệt |
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Mẹo: “Đông lạnh – Bắc xuống; hạ nóng – Nam lên”. Mùa đông gió từ phương Bắc xuống, mùa hạ gió từ phương Nam (Tây Nam) lên.
- Lỗi 1: cho rằng gió mùa Đông Bắc thổi lạnh khắp cả nước. Thực tế vào phía nam Bạch Mã gió yếu đi rõ rệt.
- Lỗi 2: nhầm Tín phong với gió mùa. Tín phong thổi quanh năm, còn gió mùa đổi hướng theo mùa.
- Lỗi 3: quên rằng gió Tây Nam khô nóng ở Bắc Trung Bộ là do hiệu ứng phơn, không phải do bản thân gió vốn khô.
Bài luyện tập
- Vì sao mùa đông miền Bắc lạnh hơn miền Nam?
Đáp án: miền Bắc chịu tác động trực tiếp của gió mùa Đông Bắc từ cao áp Xi-bia, còn miền Nam ở xa và gió bị suy yếu khi qua dãy Bạch Mã nên nhiệt độ cao hơn. - Vì sao Nam Bộ mưa nhiều vào mùa hạ?
Đáp án: gió mùa Tây Nam nóng ẩm từ biển thổi vào, mang nhiều hơi nước nên gây mưa lớn. - Gió thổi ra biển vào ban đêm ở vùng ven biển là gió gì, vì sao?
Đáp án: gió đất – biển. Ban đêm đất lạnh nhanh hơn biển nên khí áp trên đất cao hơn, gió thổi từ đất ra biển.
Câu hỏi thường gặp
Nước ta chịu ảnh hưởng của những loại gió chính nào?
Gió mùa (mùa đông hướng đông bắc, mùa hạ hướng tây nam và đông nam), gió Tín phong bán cầu Bắc và các gió địa phương như gió đất – biển, gió phơn.
Vì sao khí hậu nước ta có gió mùa?
Do vị trí nội chí tuyến bán cầu Bắc trong khu vực châu Á gió mùa và sự chênh lệch khí áp theo mùa giữa lục địa châu Á và các đại dương, làm hướng gió đổi theo mùa.
Gió mùa Đông Bắc hoạt động vào thời gian nào?
Khoảng tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mạnh nhất ở miền Bắc, yếu dần khi vào phía nam dãy Bạch Mã.
Gió Tín phong khác gió mùa ở điểm nào?
Tín phong thổi quanh năm theo một hướng (đông bắc), gây thời tiết khô. Gió mùa đổi hướng theo mùa và mang tính chất lạnh khô hoặc nóng ẩm tuỳ mùa.