Trả lời nhanh
Để vẽ sơ đồ các nhân tố hình thành đất, em đặt ô “Đất” ở giữa rồi nối mũi tên từ sáu nhân tố về phía đó: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và con người. Bên cạnh mỗi ô nên ghi ngắn gọn vai trò của nhân tố đó (ví dụ đá mẹ cung cấp khoáng chất, sinh vật tạo chất hữu cơ) để sơ đồ vừa gọn vừa đủ ý.
Sơ đồ mẫu
Em có thể vẽ lại sơ đồ này trên giấy bằng các ô chữ nhật nối mũi tên. Tất cả mũi tên đều hướng vào ô trung tâm vì đất là sản phẩm tổng hợp của các nhân tố. Nếu muốn thể hiện mối quan hệ qua lại, em có thể vẽ thêm mũi tên hai chiều giữa khí hậu và sinh vật.
Vai trò của từng nhân tố
| Nhân tố | Vai trò trong hình thành đất | Ví dụ gợi nhớ |
|---|---|---|
| Đá mẹ | Là nguồn vật liệu ban đầu, quyết định thành phần khoáng và thành phần cơ giới của đất | Đá badan cho đất đỏ nhiều sét |
| Khí hậu | Quy định nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ phong hoá và rửa trôi | Nóng ẩm tạo lớp phong hoá dày |
| Sinh vật | Cung cấp xác hữu cơ, nhờ vi sinh vật phân giải thành mùn; làm đất tơi xốp | Rễ cỏ, giun đất, nấm |
| Địa hình | Ảnh hưởng đến xói mòn, bồi tụ, phân bố nhiệt ẩm | Sườn dốc đất mỏng, chân dốc đất dày |
| Thời gian | Quyết định tuổi và độ phát triển của tầng đất | Đất trẻ ở bãi bồi, đất già ở núi cổ |
| Con người | Cải tạo hoặc làm thoái hoá đất qua sản xuất | Làm ruộng bậc thang, bón phân; phá rừng |
Phân nhóm để sơ đồ rõ ý hơn
Khi làm bài, em có thể chia sáu nhân tố thành hai nhóm để sơ đồ có thứ bậc. Nhóm tự nhiên gồm đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian. Nhóm xã hội gồm hoạt động của con người. Với cách chia này, người chấm nhìn vào là hiểu em nắm được bản chất: đất hình thành trước hết do tự nhiên, sau đó bị con người tác động ngày càng mạnh.
Cách trình bày sơ đồ để đạt điểm cao
- Dùng khung chữ nhật cho nhân tố, khung nổi bật hơn (hoặc tô đậm) cho ô “Đất”.
- Mũi tên rõ ràng, không cắt nhau, đều hướng vào trung tâm.
- Ghi ý ngắn trong hoặc cạnh mỗi ô, không viết cả đoạn văn.
- Có tiêu đề cho sơ đồ, ví dụ “Sơ đồ các nhân tố hình thành đất”.
- Dùng bút màu khác nhau cho nhóm tự nhiên và nhóm con người nếu được phép.
Lỗi sai thường gặp
- Thiếu nhân tố “con người” hoặc “thời gian”, chỉ liệt kê bốn nhân tố tự nhiên.
- Vẽ mũi tên từ đất đi ra các nhân tố, tức là đảo ngược quan hệ nguyên nhân – kết quả.
- Nhầm “đá mẹ” thành “đá” nói chung. Đá mẹ là loại đá bị phong hoá tại chỗ tạo ra đất.
- Ghi cả đoạn dài vào ô khiến sơ đồ rối mắt và mất ý nghĩa của hình thức sơ đồ.
Mẹo nhớ nhanh sáu nhân tố
Em có thể nhớ qua câu: “Đá – Khí – Sinh – Địa – Thời – Người”, tức là đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người. Chỉ cần nhớ đúng thứ tự này là em có thể vẽ nhanh sơ đồ trong 2 phút.
Bài luyện tập
- Ở vùng núi dốc, vì sao tầng đất thường mỏng?
Đáp án: Do địa hình dốc khiến đất dễ bị nước cuốn trôi (xói mòn) nên vật liệu khó tích tụ. - Nhân tố nào cung cấp chất hữu cơ cho đất? Chất này có tác dụng gì?
Đáp án: Sinh vật. Chất hữu cơ phân giải thành mùn, giúp đất giữ nước, giữ chất dinh dưỡng và tơi xốp. - Hãy nêu một việc làm của con người giúp cải tạo đất bạc màu.
Đáp án: Bón phân hữu cơ, trồng cây họ đậu luân canh, che phủ đất bằng cây xanh.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy nhân tố hình thành đất?
Thường kể sáu nhân tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và hoạt động của con người.
Nhân tố nào cung cấp chất hữu cơ cho đất?
Sinh vật. Xác thực vật, động vật được vi sinh vật phân giải thành mùn, làm đất giàu dinh dưỡng và tơi xốp.
Khi vẽ sơ đồ, mũi tên nên hướng thế nào?
Mũi tên hướng từ các nhân tố vào ô “Đất” ở trung tâm, vì đất là kết quả tác động của các nhân tố.