Trả lời nhanh
Màng sinh chất có tính khảm vì cấu tạo gồm lớp phospholipid kép xen kẽ các phân tử protein (và cholesterol, carbohydrate) như những mảnh ghép trong bức tranh khảm. Màng có tính động vì phospholipid và nhiều protein không cố định mà luôn chuyển động, làm màng mềm dẻo, có thể biến đổi hình dạng và thay đổi thành phần.
Tính “khảm”: các thành phần xen kẽ nhau
Hãy hình dung một bức tranh ghép từ nhiều viên gạch men có màu và hình khác nhau. Trên màng sinh chất, phần “nền” là hai lớp phospholipid, còn các “mảnh ghép” là protein và một số phân tử khác.
- Phospholipid kép: đầu ưa nước hướng ra ngoài, đuôi kị nước hướng vào trong, tạo thành lớp nền của màng.
- Protein xuyên màng: cắm xuyên qua cả hai lớp, thường làm kênh vận chuyển hoặc thụ thể.
- Protein bám màng: bám ở mặt trong hoặc mặt ngoài, tham gia truyền tín hiệu và nâng đỡ.
- Cholesterol: xen giữa các đuôi phospholipid ở tế bào động vật, giúp màng ổn định.
- Glycoprotein và glycolipid: chuỗi carbohydrate gắn ở mặt ngoài, giúp tế bào nhận biết nhau.
Tính “động”: các phân tử luôn chuyển động
- Các phân tử phospholipid có thể trượt ngang trong cùng một lớp, đổi chỗ cho nhau rất nhanh.
- Nhiều protein cũng di chuyển ngang trong màng như những chiếc thuyền trôi trên mặt nước.
- Cholesterol giúp điều hoà độ lỏng: khi nóng làm màng bớt lỏng quá, khi lạnh làm màng không bị cứng lại.
- Nhờ tính động, màng thực hiện được các quá trình như nhập bào, xuất bào, phân chia tế bào và sửa chữa chỗ rách nhỏ.
Bằng chứng thực nghiệm: khi cho hai tế bào (một của người, một của chuột) dung hợp, các protein màng được đánh dấu bằng chất huỳnh quang nhanh chóng trộn lẫn trên toàn bộ màng tế bào lai. Điều đó cho thấy protein màng di chuyển được chứ không cố định tại một chỗ.
Ý nghĩa của cấu trúc khảm động
| Đặc điểm | Ý nghĩa đối với tế bào |
|---|---|
| Lớp phospholipid kép | Ngăn cách bên trong và bên ngoài, chỉ cho phân tử nhỏ không phân cực đi qua |
| Protein xuyên màng | Vận chuyển chọn lọc các chất, nhận tín hiệu |
| Glycoprotein | Nhận biết tế bào, giúp hệ miễn dịch phân biệt tế bào lạ |
| Tính động | Linh hoạt, thích nghi với thay đổi nhiệt độ và môi trường |
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng màng chỉ gồm protein; thực tế phospholipid là thành phần chủ yếu về cấu trúc.
- Hiểu “động” là tế bào tự di chuyển; ở đây “động” nói về chuyển động của các phân tử trong màng.
- Quên rằng chỉ có cholesterol ở màng tế bào động vật, ở thực vật thì có các chất tương tự.
Mẹo nhớ
“Khảm” nói về sự xen kẽ (cấu trúc), “động” nói về sự chuyển động (hoạt động).
Luyện tập
- Thành phần nào của màng giúp tế bào nhận biết nhau? Đáp án: glycoprotein và glycolipid ở mặt ngoài màng.
- Nếu nhiệt độ môi trường giảm mạnh, vai trò của cholesterol là gì? Đáp án: ngăn các phospholipid xếp sát nhau làm màng bị cứng.
- Vì sao nói phospholipid tạo lớp kép trong môi trường nước? Đáp án: đầu ưa nước quay ra phía nước, đuôi kị nước quay vào nhau để tránh nước.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao nói màng sinh chất có tính khảm?
Vì các protein, cholesterol và carbohydrate nằm xen kẽ trong lớp phospholipid kép như những mảnh ghép của bức tranh khảm.
Tính động của màng sinh chất thể hiện ở đâu?
Ở việc phospholipid và nhiều protein có thể di chuyển ngang trong màng, khiến màng mềm dẻo và có thể biến đổi thành phần.
Cholesterol có vai trò gì trong màng sinh chất?
Cholesterol xen giữa các đuôi phospholipid, giúp điều hoà độ lỏng của màng và làm màng ổn định khi nhiệt độ thay đổi.