Trả lời nhanh
Theo chương trình phổ thông, tế bào thực vật thường không có lysosome điển hình như tế bào động vật. Chức năng tiêu hoá nội bào được đảm nhiệm bởi không bào trung tâm (không bào phân giải): bào quan này chứa enzyme thuỷ phân trong môi trường axit nên phân huỷ được protein, lipid, polysaccharide và các bào quan già hỏng.
Lysosome làm nhiệm vụ gì trong tế bào động vật?
Lysosome là bào quan có một lớp màng bao bọc, bên trong chứa nhiều enzyme thuỷ phân hoạt động tốt ở pH axit (khoảng 4,5–5). Enzyme được tổng hợp ở lưới nội chất hạt, hoàn thiện ở bộ máy Golgi rồi đóng gói vào túi lysosome.
Lysosome làm ba việc chính:
- Phân huỷ thức ăn, vi khuẩn do tế bào thực bào đưa vào.
- Phân huỷ các bào quan già, hỏng (quá trình tự thực).
- Góp phần làm tiêu biến tế bào già, tế bào bị tổn thương.
Vì sao nói tế bào thực vật “không có” lysosome?
Tế bào thực vật có thành xenlulozơ nên không thực bào được. Chúng cũng không nuốt các hạt thức ăn lớn như amip hay bạch cầu. Vì vậy, phần lớn nhiệm vụ của lysosome (tiêu hoá vật thể nuốt vào) không cần đến.
Việc còn lại là dọn dẹp các thành phần của chính tế bào. Việc này do không bào gánh vác. Lưu ý: đây là cách trình bày của sách giáo khoa phổ thông. Trong nghiên cứu chuyên sâu, người ta thường nói tế bào thực vật có “không bào phân giải” mang chức năng tương đương lysosome, thay vì có lysosome riêng biệt.
Không bào trung tâm thay lysosome như thế nào?
Không bào trưởng thành chiếm phần lớn thể tích tế bào, được bao bởi màng không bào. Dịch không bào có tính axit và chứa enzyme thuỷ phân giống lysosome. Cách làm việc:
- Tổng hợp và vận chuyển enzyme: enzyme thuỷ phân tạo ở lưới nội chất, qua Golgi rồi theo túi tiết đến không bào.
- Tự thực: bào quan già (ti thể, lục lạp, một đoạn lưới nội chất) hoặc protein hỏng được bao trong túi màng kép, gọi là thể tự thực. Túi này dung hợp với không bào, nội dung bị enzyme cắt nhỏ.
- Tái sử dụng: axit amin, đường, nucleotide tạo ra được đưa trở lại tế bào chất để xây dựng chất mới.
Ví dụ dễ thấy là lá già vào mùa thu. Diệp lục và protein trong lục lạp bị phân giải, các chất dinh dưỡng được chuyển về cành, còn lá chuyển vàng. Hạt nảy mầm cũng vậy: protein dự trữ trong không bào của hạt bị thuỷ phân thành axit amin nuôi phôi.
Bảng so sánh lysosome và không bào ở thực vật
| Tiêu chí | Lysosome (tế bào động vật) | Không bào trung tâm (tế bào thực vật) |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, nhiều túi | Lớn, thường 1 không bào chiếm phần lớn tế bào |
| Enzyme thuỷ phân | Có, môi trường axit | Có, môi trường axit |
| Phân huỷ bào quan già | Có | Có (qua tự thực) |
| Phân huỷ thức ăn thực bào | Có | Không cần (không thực bào) |
| Chức năng thêm | Hầu như không | Dự trữ nước, ion, đường, sắc tố; duy trì sức trương |
Lỗi sai thường gặp
- Viết “tế bào thực vật không tiêu hoá được gì”: sai, vẫn có tiêu hoá nội bào qua không bào.
- Nhầm không bào chỉ chứa nước: thực tế còn chứa enzyme, sắc tố (như antoxianin ở cánh hoa) và chất dự trữ.
- Nhầm lysosome với ribosome hay peroxisome: peroxisome phân huỷ H2O2, không phải bào quan tiêu hoá chung.
Mẹo nhớ: động vật “ăn” nên cần nhiều lysosome nhỏ; thực vật “tự tổng hợp” nên dùng một kho lớn là không bào để vừa chứa vừa dọn rác.
Bài luyện tập
Câu 1. Kể hai chức năng của không bào ở tế bào thực vật có liên quan đến lysosome.
Đáp án: phân huỷ các bào quan già hỏng (tự thực) và thuỷ phân chất dự trữ (như protein hạt) thành chất đơn giản để tái sử dụng.
Câu 2. Vì sao tế bào thực vật không cần lysosome để tiêu hoá thức ăn thực bào?
Đáp án: có thành tế bào cứng nên không thực bào, không có vật thể lớn cần tiêu hoá.
Câu 3. Trong quá trình lá cây vàng và rụng, bào quan nào bị phân giải trước, và enzyme nằm ở đâu?
Đáp án: lục lạp bị phân giải (mất diệp lục); enzyme thuỷ phân chủ yếu nằm trong không bào phân giải.
Câu hỏi thường gặp
Lysosome có ở tế bào thực vật không?
Theo kiến thức phổ thông, lysosome là bào quan đặc trưng của tế bào động vật và tế bào thực vật thường không có. Chức năng tương tự do không bào trung tâm chứa enzyme thuỷ phân đảm nhiệm.
Tế bào thực vật tiêu hoá nội bào bằng cách nào?
Bào quan già hoặc protein hỏng được bao trong túi tự thực, sau đó dung hợp với không bào. Enzyme thuỷ phân trong không bào cắt chúng thành chất đơn giản để tái sử dụng.
Không bào ở thực vật chỉ chứa nước đúng không?
Không đúng. Dịch không bào có nước, ion, đường, sắc tố, chất dự trữ và cả enzyme thuỷ phân, nên nó vừa dự trữ vừa phân giải.
Lysosome được tạo ra từ bào quan nào?
Enzyme của lysosome được tổng hợp ở lưới nội chất hạt, hoàn thiện ở bộ máy Golgi rồi đóng gói thành túi lysosome.