Trả lời nhanh
Với bảng số liệu giá trị xuất khẩu và nhập khẩu theo từng năm, em nên vẽ biểu đồ cột ghép: mỗi năm có hai cột đặt cạnh nhau, một cột xuất khẩu và một cột nhập khẩu, cùng đơn vị tỉ USD. Dạng này cho thấy rõ quy mô của từng loại và so sánh được xuất – nhập trong cùng một năm. Em cũng có thể dùng biểu đồ đường nếu có nhiều mốc năm liên tiếp.
Đề bài yêu cầu gì?
Đề cho bảng số liệu (bảng 21.1) về giá trị xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam các năm trong giai đoạn 2010–2021, đơn vị thường là tỉ USD. Yêu cầu là vẽ biểu đồ thể hiện hai đại lượng này, sau đó thường kèm nhận xét.
Lưu ý: bài viết này hướng dẫn phương pháp. Số liệu từng năm em lấy đúng từ bảng 21.1 trong sách của mình. Phần minh hoạ bên dưới chỉ dùng ba mốc năm với số liệu làm tròn gần đúng để em hình dung cách vẽ, em không chép vào bài làm.
Vì sao chọn biểu đồ cột ghép?
- Có hai đối tượng cùng đơn vị (xuất khẩu, nhập khẩu, cùng tỉ USD) nên đặt cạnh nhau để so sánh trực tiếp.
- Đề hỏi “giá trị”, tức là số tuyệt đối. Vì vậy không dùng biểu đồ tròn (dùng cho cơ cấu %) hay miền (dùng cho chuyển dịch cơ cấu).
- Biểu đồ đường chỉ nên chọn khi đề nhấn mạnh “tốc độ tăng trưởng” hoặc “sự thay đổi qua thời gian” và có nhiều năm liên tiếp.
- Nếu đề yêu cầu “tốc độ tăng trưởng” (lấy năm đầu = 100%), phải đổi số liệu sang % rồi vẽ biểu đồ đường.
Các bước vẽ biểu đồ
- Kẻ hệ trục: trục ngang là năm, trục đứng là giá trị (tỉ USD). Trục đứng bắt đầu từ 0.
- Chọn tỉ lệ: lấy giá trị lớn nhất trong bảng làm chuẩn, làm tròn lên số đẹp (ví dụ 340 thì chia vạch 0 – 100 – 200 – 300 – 400). Các vạch phải cách đều.
- Vẽ cột: mỗi năm hai cột liền nhau, cùng độ rộng; tô hai màu hoặc kẻ hai kiểu khác nhau cho xuất khẩu và nhập khẩu.
- Ghi số liệu trên đầu mỗi cột.
- Chú giải và tên biểu đồ: “Biểu đồ giá trị xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam, giai đoạn 2010–2021”. Ghi đơn vị ở đầu trục đứng.
Nếu bảng có 12 năm liên tiếp thì khoảng cách giữa các năm trên trục ngang đều nhau, vì mỗi năm cách nhau một đơn vị.
Hình minh hoạ cách vẽ (số liệu gần đúng, chỉ ba mốc)
Cách nhận xét biểu đồ
Nhận xét theo thứ tự: xu hướng chung, so sánh xuất – nhập, rồi kết luận. Mỗi ý đều có số liệu dẫn chứng lấy từ bảng.
- Xu hướng chung: cả giá trị xuất khẩu và nhập khẩu đều tăng nhanh. Với số liệu minh hoạ, xuất khẩu năm 2021 gấp khoảng 4,7 lần năm 2010, nhập khẩu gấp khoảng 3,9 lần.
- Cán cân thương mại = xuất khẩu − nhập khẩu. Ở ví dụ: 2010 nhập siêu khoảng 12,6 tỉ USD; 2015 nhập siêu khoảng 3,3 tỉ USD; 2021 xuất siêu khoảng 3,4 tỉ USD. Em tự tính lại với từng năm trong bảng của mình.
- Nguyên nhân: Việt Nam hội nhập sâu (tham gia WTO, nhiều hiệp định thương mại tự do), sản xuất công nghiệp chế biến chế tạo phát triển, thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài.
- Ý nghĩa: ngoại thương là động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, nhưng nền kinh tế cũng phụ thuộc nhiều vào thị trường bên ngoài.
Lỗi sai thường gặp
- Chia khoảng cách trục đứng không đều, làm cột sai tỉ lệ.
- Quên ghi đơn vị (tỉ USD) hoặc quên chú giải hai loại cột.
- Vẽ biểu đồ tròn cho dữ liệu giá trị theo năm.
- Nhận xét chung chung kiểu “tăng lên” mà không có số liệu, hoặc không nhắc tới cán cân thương mại.
- Nhầm “xuất siêu” (xuất lớn hơn nhập) với “nhập siêu”.
Bài luyện tập
Bài 1. Một nước A (số liệu tự đặt) có xuất khẩu lần lượt 10; 14; 20 tỉ USD và nhập khẩu 12; 15; 18 tỉ USD ở ba năm liên tiếp. Tính cán cân thương mại từng năm.
Đáp án: −2; −1; +2 tỉ USD. Hai năm đầu nhập siêu, năm thứ ba xuất siêu.
Bài 2. Với số liệu ở Bài 1, xuất khẩu năm thứ ba bằng bao nhiêu % năm đầu? Nhập khẩu thì sao?
Đáp án: xuất khẩu 20 : 10 × 100 = 200%; nhập khẩu 18 : 12 × 100 = 150%. Xuất khẩu tăng nhanh hơn nhập khẩu.
Bài 3. Nếu đề yêu cầu “thể hiện tốc độ tăng trưởng xuất khẩu, nhập khẩu”, em chọn biểu đồ nào?
Đáp án: biểu đồ đường, với năm gốc bằng 100%.
Mẹo nhớ nhanh
Hai chữ “giá trị” và hai đối tượng cùng đơn vị thì chọn cột ghép. Chữ “cơ cấu” thì chọn tròn hoặc miền. Chữ “tốc độ tăng trưởng” thì chọn đường.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ biểu đồ giá trị xuất khẩu, nhập khẩu nên chọn dạng nào?
Nên chọn biểu đồ cột ghép vì có hai đại lượng cùng đơn vị tỉ USD qua các năm. Biểu đồ đường chỉ dùng khi đề yêu cầu tốc độ tăng trưởng hoặc có nhiều năm liên tiếp.
Cán cân thương mại tính như thế nào?
Cán cân thương mại bằng giá trị xuất khẩu trừ giá trị nhập khẩu. Kết quả dương là xuất siêu, kết quả âm là nhập siêu.
Có cần ghi số liệu trên đầu cột không?
Nên ghi, vì giúp người chấm đối chiếu nhanh và thể hiện bài vẽ chính xác. Cần kèm chú giải, đơn vị và tên biểu đồ.
Số liệu trong bài minh hoạ có dùng làm bài làm được không?
Không. Đó chỉ là số liệu gần đúng để minh hoạ cách vẽ. Em phải lấy số liệu từng năm từ bảng 21.1 trong sách của mình.