Trả lời nhanh
Với bảng số liệu gồm trị giá xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ cùng GDP thế giới qua nhiều năm (2000–2020), nên vẽ biểu đồ đường nếu cần thể hiện tốc độ tăng trưởng (lấy năm 2000 = 100%), hoặc biểu đồ cột ghép nếu cần so sánh quy mô tuyệt đối. Sau khi vẽ, nhận xét xu hướng, so sánh tốc độ tăng của thương mại với GDP và giải thích.
Đề bài này thường xuất hiện trong phần thực hành Địa lí 11 (chủ đề kinh tế toàn cầu, thương mại thế giới). Vì đề gốc không kèm số liệu trong tiêu đề, bài viết dưới đây hướng dẫn phương pháp làm và dùng số liệu ví dụ tự đặt (không phải số liệu thống kê chính thức) để em thấy rõ từng bước. Khi gặp bảng thật, em chỉ cần thay số vào.
Bước 1: Đọc đề và xác định yêu cầu
- Đối tượng: trị giá xuất khẩu, trị giá nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ, GDP của toàn thế giới.
- Thời gian: 2000–2020, thường chỉ vài mốc năm (ví dụ 2000, 2010, 2020).
- Đơn vị: thường là tỉ USD (hoặc nghìn tỉ USD). Cả ba chỉ tiêu cùng đơn vị nên có thể đặt chung một hệ trục.
- Từ khoá quyết định: “thể hiện trị giá” → so sánh giá trị; “thể hiện tốc độ tăng trưởng” → cần đổi ra %.
Bước 2: Chọn dạng biểu đồ
| Yêu cầu của đề | Biểu đồ phù hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Tốc độ tăng trưởng, so sánh mức tăng của 3 chỉ tiêu | Đường (năm đầu = 100%) | Các đường cùng xuất phát từ 100 nên so sánh độ dốc rất dễ |
| Trị giá tuyệt đối, ít mốc năm (3–5 năm) | Cột ghép (mỗi năm 3 cột) | Thấy rõ quy mô từng chỉ tiêu và sự chênh lệch giữa chúng |
| Cơ cấu, tỉ trọng | Tròn hoặc cột chồng | Không dùng cho đề này nếu không yêu cầu tỉ trọng |
Nếu đề chỉ ghi chung “vẽ biểu đồ thích hợp nhất”, biểu đồ đường tốc độ tăng trưởng là lựa chọn an toàn vì phục vụ trực tiếp cho nhận xét “thương mại tăng nhanh hơn GDP”.
Bước 3: Xử lí số liệu (ví dụ minh hoạ)
Bảng số liệu giả định (chỉ để minh hoạ cách làm), đơn vị: nghìn tỉ USD
| Chỉ tiêu | 2000 | 2010 | 2020 |
|---|---|---|---|
| GDP | 30 | 60 | 85 |
| Xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ | 8 | 20 | 22 |
| Nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ | 8 | 19 | 21 |
Công thức: chỉ số năm n (%) = (giá trị năm n ÷ giá trị năm 2000) × 100.
| Chỉ tiêu (2000 = 100%) | 2000 | 2010 | 2020 |
|---|---|---|---|
| GDP | 100 | 200 | 283,3 |
| Xuất khẩu | 100 | 250 | 275 |
| Nhập khẩu | 100 | 237,5 | 262,5 |
Ví dụ phép tính: xuất khẩu 2010 = 20 ÷ 8 × 100 = 250%; GDP 2020 = 85 ÷ 30 × 100 ≈ 283,3%.
Bước 4: Vẽ biểu đồ
- Kẻ trục tung (đơn vị %) và trục hoành (năm). Với biểu đồ đường, nếu khoảng cách năm không đều thì chia trục theo đúng tỉ lệ năm.
- Chia vạch trục tung đều (0, 100, 200, 300), điểm xuất phát của cả ba đường là 100.
- Chấm các điểm, nối thành đường; dùng nét/màu khác nhau cho mỗi chỉ tiêu.
- Ghi số liệu trên các điểm, lập bảng chú giải, đặt tên biểu đồ ở phía trên hoặc dưới.
Bước 5: Nhận xét và giải thích
Khi nhận xét (dựa vào số liệu ví dụ trên, em thay bằng số của đề thật):
- Xu hướng chung: GDP, xuất khẩu và nhập khẩu đều tăng; năm 2020 cao gấp khoảng 2,6–2,8 lần năm 2000.
- So sánh tốc độ: trong giai đoạn 2000–2010, xuất nhập khẩu tăng nhanh hơn GDP (250% và 237,5% so với 200%); sang giai đoạn sau, GDP tăng nhanh hơn nên đường GDP vươn lên cao nhất.
- Quan hệ xuất – nhập: hai đường gần sát nhau vì xét toàn thế giới, tổng xuất khẩu và tổng nhập khẩu xấp xỉ bằng nhau (hàng của nước này xuất đi là hàng nước khác nhập vào).
- Giải thích: toàn cầu hoá, tự do hoá thương mại, tiến bộ giao thông – công nghệ thông tin, chuỗi sản xuất toàn cầu làm thương mại tăng nhanh. Nếu số liệu 2020 tăng chậm hoặc giảm, có thể nêu tác động của đại dịch COVID-19 làm gián đoạn sản xuất, vận tải và nhu cầu tiêu dùng.
Có thể tính thêm tỉ trọng xuất khẩu so với GDP: 2000 là 8 ÷ 30 ≈ 26,7%; 2010 là 20 ÷ 60 ≈ 33,3%; 2020 là 22 ÷ 85 ≈ 25,9%. Chỉ số này phản ánh “độ mở” của nền kinh tế toàn cầu.
Lỗi sai thường gặp
- Vẽ cột ghép khi đề hỏi tốc độ tăng trưởng, hoặc ngược lại.
- Quên đổi về cùng một năm gốc (100%) nên các đường xuất phát ở những điểm khác nhau.
- Chia trục hoành đều trong khi các mốc năm cách nhau không đều.
- Thiếu tên biểu đồ, đơn vị hoặc chú giải – dễ bị trừ điểm.
- Nhận xét chỉ “tăng” mà không có số liệu dẫn chứng và không so sánh.
Bài luyện tập
- Một nền kinh tế giả định có GDP 50 tỉ USD, xuất khẩu 12 tỉ USD. Tính tỉ trọng xuất khẩu trong GDP. Đáp án: 12 ÷ 50 × 100 = 24%.
- Xuất khẩu tăng từ 10 lên 25 (nghìn tỉ USD). Nếu lấy năm đầu = 100% thì năm sau là bao nhiêu? Đáp án: 25 ÷ 10 × 100 = 250%.
- Đề yêu cầu “thể hiện cơ cấu xuất khẩu hàng hoá theo nhóm ngành” thì nên dùng biểu đồ nào? Đáp án: biểu đồ tròn (một năm) hoặc cột chồng 100% (nhiều năm).
Câu hỏi thường gặp
Cho bảng số liệu về xuất nhập khẩu và GDP thế giới thì vẽ biểu đồ gì?
Nếu đề yêu cầu tốc độ tăng trưởng, vẽ biểu đồ đường với năm 2000 = 100%. Nếu đề yêu cầu thể hiện trị giá và chỉ có vài mốc năm, vẽ biểu đồ cột ghép.
Có cần xử lí số liệu trước khi vẽ không?
Có khi đề hỏi tốc độ tăng trưởng: chia giá trị mỗi năm cho giá trị năm 2000 rồi nhân 100. Nếu vẽ cột ghép theo trị giá tuyệt đối thì dùng trực tiếp số liệu đề cho.
Vì sao trị giá xuất khẩu và nhập khẩu của thế giới gần bằng nhau?
Xét toàn thế giới, hàng hoá nước này xuất khẩu chính là hàng hoá nước khác nhập khẩu, nên tổng hai chỉ tiêu xấp xỉ nhau; chênh lệch nhỏ chủ yếu do sai số thống kê, vận chuyển và bảo hiểm.
Nhận xét biểu đồ cần có những ý nào?
Nêu xu hướng chung, dẫn số liệu cụ thể, so sánh tốc độ tăng của xuất khẩu, nhập khẩu với GDP, nêu giai đoạn đặc biệt (như năm 2020) và giải thích bằng toàn cầu hoá, tiến bộ công nghệ, tác động của đại dịch.