Trả lời nhanh
Kiểu truyền thông tin giữa các tế bào ở xa là truyền thông nội tiết. Tế bào tuyến nội tiết tiết hormone vào máu, hormone theo dòng máu đi khắp cơ thể và chỉ tác động lên tế bào đích có thụ thể phù hợp. Ví dụ: insulin do tuyến tụy tiết ra tác động lên tế bào gan, tế bào cơ.
Đề bài thường gặp và hướng làm
Đề “Hãy xác định kiểu truyền thông tin giữa các tế bào trong các trường hợp sau” yêu cầu em đọc từng tình huống rồi gán cho nó một kiểu truyền thông. Bí quyết là trả lời đúng hai câu hỏi: chất truyền tin đi bằng đường nào và tế bào nhận ở gần hay ở xa.
Vì trang này không có sẵn các tình huống cụ thể của đề, bên dưới là cách phân loại chung kèm ví dụ do thầy tự đặt. Em chỉ cần áp dụng đúng các dấu hiệu nhận biết.
Các kiểu truyền thông tin giữa các tế bào
| Kiểu | Chất truyền tin đi bằng đường nào | Khoảng cách | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tiếp xúc trực tiếp | Phân tử trên bề mặt tế bào gắn với thụ thể của tế bào bên cạnh, hoặc qua cầu sinh chất (thực vật), liên kết khe (động vật) | Hai tế bào sát nhau | Tế bào miễn dịch nhận biết kháng nguyên trên bề mặt tế bào khác |
| Tự tiết | Tế bào tiết chất rồi chính nó tiếp nhận | Ngay tại tế bào | Tế bào T tiết chất kích thích chính mình phân chia |
| Cận tiết | Chất khuếch tán trong dịch mô đến tế bào lân cận | Gần | Histamine do tế bào bị tổn thương tiết ra, tác động lên mạch máu xung quanh |
| Qua synapse (thần kinh) | Chất dẫn truyền thần kinh qua khe synapse | Rất gần (khe hẹp) | Acetylcholine từ neuron vận động đến sợi cơ |
| Nội tiết | Hormone vào máu, theo máu đi khắp cơ thể | Xa | Insulin từ tuyến tụy đến tế bào gan; adrenalin từ tuyến thượng thận |
Vì sao kiểu “ở xa” là nội tiết?
- Hormone được tiết trực tiếp vào máu nên có thể đi từ cơ quan này đến cơ quan khác, cách nhau cả chiều dài cơ thể.
- Mọi tế bào đều tiếp xúc với hormone trong máu, nhưng chỉ tế bào đích có thụ thể đặc hiệu mới đáp ứng.
- Tác dụng thường chậm hơn nhưng kéo dài hơn so với truyền tin qua synapse.
Loại trừ các kiểu còn lại
- Tiếp xúc trực tiếp: bắt buộc hai tế bào phải dính sát nhau, không thể “ở xa”.
- Tự tiết: tế bào nhận chính là tế bào tiết, không có khoảng cách.
- Cận tiết: chất chỉ khuếch tán trong dịch mô quanh đó, tầm tác dụng ngắn vì bị phân huỷ hoặc loãng nhanh.
- Synapse: dù neuron có thể rất dài, chất dẫn truyền thần kinh chỉ đi qua khe synapse vài chục nanomet. Khoảng cách truyền tin vẫn là rất gần.
Mẹo nhớ nhanh
- Thấy từ “theo máu”, “hormone”, “tuyến nội tiết” → nội tiết (xa).
- Thấy “khe synapse”, “chất dẫn truyền thần kinh” → synapse.
- Thấy “dịch mô xung quanh”, “tế bào lân cận” → cận tiết.
- Thấy “chính tế bào đó” → tự tiết.
- Thấy “gắn với thụ thể trên màng tế bào bên cạnh” hoặc “cầu sinh chất” → tiếp xúc trực tiếp.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm truyền tin thần kinh là “ở xa” vì neuron dài. Hãy nhìn vào nơi chất truyền tin được giải phóng và tiếp nhận: đó là khe synapse hẹp.
- Cho rằng hormone tác động lên mọi tế bào. Thực tế chỉ tế bào đích có thụ thể mới đáp ứng.
- Nhầm cận tiết với nội tiết: cận tiết không đi vào máu để vận chuyển xa.
Luyện tập (tình huống tự đặt)
- Tuyến giáp tiết thyroxine vào máu, tác động lên tế bào cơ, tế bào gan khắp cơ thể.
Đáp án: truyền thông nội tiết (ở xa). - Tế bào bạch cầu bị thương tổn tiết chất báo hiệu làm giãn mạch máu ngay cạnh vết thương.
Đáp án: cận tiết, vì chất khuếch tán trong dịch mô đến tế bào gần. - Hai tế bào thực vật kề nhau trao đổi ion và phân tử nhỏ qua cầu sinh chất.
Đáp án: tiếp xúc trực tiếp.
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Giải SGK Sinh học 10 Bài 17 Chân trời sáng tạo: Thông tin giữa các tế bào.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thông tin giữa các tế bào ở xa là kiểu nào?
Là truyền thông nội tiết: tế bào tuyến nội tiết tiết hormone vào máu, hormone theo máu đến tế bào đích ở xa và gắn với thụ thể đặc hiệu.
Truyền tin qua synapse có phải truyền tin ở xa không?
Không. Dù neuron có thể dài, chất dẫn truyền thần kinh chỉ đi qua khe synapse rất hẹp nên đây là truyền tin ở khoảng cách rất gần.
Vì sao hormone chỉ tác động lên tế bào đích?
Vì chỉ tế bào đích mới có thụ thể đặc hiệu với hormone đó. Các tế bào khác tuy tiếp xúc hormone trong máu nhưng không nhận biết được.
Cận tiết khác nội tiết ở điểm nào?
Cận tiết: chất khuếch tán trong dịch mô đến tế bào lân cận. Nội tiết: hormone đi vào máu và vận chuyển đến tế bào đích ở xa.