Trả lời nhanh
Virus sống kí sinh nội bào bắt buộc vì chúng chưa có cấu tạo tế bào: không có hệ enzyme chuyển hoá, không có ribosome và không tự tổng hợp được protein hay axit nucleic. Muốn nhân lên, virus buộc phải mượn nguyên liệu, năng lượng và bộ máy tổng hợp của tế bào chủ còn sống.
Hiểu đúng cụm “kí sinh nội bào bắt buộc”
- Kí sinh: virus lấy vật chất và năng lượng từ sinh vật khác (tế bào chủ) để tồn tại và sinh sản.
- Nội bào: quá trình đó diễn ra bên trong tế bào chủ.
- Bắt buộc: không có lựa chọn khác. Ra ngoài tế bào chủ, virus chỉ là một hạt vô định, không trao đổi chất và không sinh sản.
Vì sao virus buộc phải sống nhờ tế bào chủ?
Một virus hoàn chỉnh (virion) chỉ gồm lõi axit nucleic (DNA hoặc RNA) và vỏ protein gọi là capsid. Một số virus có thêm vỏ ngoài (envelope). Cấu trúc này thiếu hầu hết những thứ cần cho sự sống tự lập.
| Thứ virus còn thiếu | Hậu quả |
|---|---|
| Hệ enzyme chuyển hoá | Không tự tạo ATP, không tự phân giải hay tổng hợp chất. |
| Ribosome | Không tự dịch mã để tạo protein của mình. |
| Nguyên liệu (nucleotide, amino acid) | Phải lấy từ tế bào chủ để tạo bản sao hệ gene và vỏ capsid. |
| Màng sinh chất và tế bào chất | Không có “xưởng” riêng để diễn ra các phản ứng. |
Vì vậy virus chỉ có “bản thiết kế” (hệ gene), còn “nhà máy” và “nguyên liệu” đều phải đi mượn. Đây là lý do cốt lõi, gói gọn trong ý: chưa có cấu tạo tế bào.
Chu trình nhân lên chứng minh điều đó
- Hấp phụ: virus bám đặc hiệu lên thụ thể của tế bào chủ.
- Xâm nhập: đưa hệ gene (hoặc cả hạt virus) vào trong tế bào.
- Sinh tổng hợp: hệ gene virus điều khiển tế bào chủ dùng enzyme, ribosome, nguyên liệu của chính nó để tạo axit nucleic và protein của virus.
- Lắp ráp: các thành phần ghép thành virus mới.
- Phóng thích: virus mới ra khỏi tế bào, thường làm tế bào chủ bị phá vỡ.
Ở bước 3, toàn bộ “công việc nặng” là do tế bào chủ gánh. Nếu thiếu tế bào chủ, chu trình dừng ngay từ bước đầu.
Những lý do nghe có vẻ đúng nhưng không phải
- “Vì kích thước rất nhỏ”: sai. Nhiều vi khuẩn (như Mycoplasma) cũng rất nhỏ nhưng vẫn tự sống được. Kích thước không quyết định lối sống kí sinh bắt buộc.
- “Vì chỉ chứa một loại axit nucleic”: đây là đặc điểm của virus, nhưng không phải nguyên nhân. Thiếu bộ máy tổng hợp mới là nguyên nhân.
- “Vì có vỏ capsid”: vỏ capsid chỉ bảo vệ hệ gene và giúp nhận diện tế bào chủ, không giúp virus trao đổi chất.
- “Vì gây bệnh”: không liên quan. Có virus không gây bệnh rõ rệt cho vật chủ nhưng vẫn phải kí sinh nội bào.
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
Mẹo: nhớ câu “virus = bản thiết kế không có nhà máy”. Gặp câu hỏi “vì sao…kí sinh bắt buộc”, hãy tìm ý nói về chưa có cấu tạo tế bào / thiếu enzyme, ribosome / không tự tổng hợp được.
Lỗi hay gặp: nhầm virus với vi khuẩn. Vi khuẩn có cấu tạo tế bào, tự phân chia nên không phải kí sinh nội bào bắt buộc (trừ vài loài đặc biệt như Chlamydia, Rickettsia, nhưng chúng vẫn có tế bào).
Bài luyện tập
Câu 1. Điền khuyết: Virus chỉ nhân lên được trong tế bào sống vì chúng chưa có ……… nên không có ……… và ……… riêng.
Đáp án: cấu tạo tế bào; hệ enzyme chuyển hoá; ribosome.
Câu 2. Đặt virus vào môi trường nuôi cấy giàu chất dinh dưỡng nhưng không có tế bào sống, virus có nhân lên không? Vì sao?
Đáp án: Không, vì virus không có bộ máy tổng hợp riêng, môi trường chỉ có chất dinh dưỡng không thay được enzyme, ribosome của tế bào sống.
Câu 3. Vì sao nói virus “không phải là một tế bào” nhưng vẫn được xem là có tính chất của sinh vật khi ở trong tế bào chủ?
Đáp án: Khi ở trong tế bào chủ, virus nhân lên, truyền hệ gene cho thế hệ sau và có thể biến đổi (đột biến), tức thể hiện đặc tính sinh sản và di truyền.
Câu hỏi thường gặp
Virus có phải sinh vật không?
Virus chưa có cấu tạo tế bào nên không được xếp vào giới sinh vật nào. Tuy vậy trong tế bào chủ chúng nhân lên, di truyền và đột biến nên thể hiện đặc tính của sự sống.
Kí sinh nội bào bắt buộc nghĩa là gì?
Là chỉ sống và sinh sản được bên trong tế bào sống của vật chủ. Ngoài tế bào chủ, virus không trao đổi chất và không nhân lên.
Vi khuẩn có kí sinh nội bào bắt buộc như virus không?
Phần lớn vi khuẩn tự sống được. Chỉ một số ít như Chlamydia hay Rickettsia sống kí sinh trong tế bào, nhưng chúng vẫn có cấu tạo tế bào, khác bản chất với virus.
Vì sao kháng sinh không diệt được virus?
Kháng sinh nhắm vào cấu trúc và quá trình chỉ có ở vi khuẩn như thành tế bào hay ribosome vi khuẩn. Virus không có những thứ này và dùng bộ máy của tế bào chủ.