Trả lời nhanh
Sông ngòi châu Á khá phát triển, có nhiều hệ thống sông lớn (Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na, Hoàng Hà, Trường Giang, Mê Công, Ấn, Hằng…) nhưng phân bố không đều và chế độ nước phức tạp. Sông Bắc Á đóng băng mùa đông, sông Đông Á – Đông Nam Á – Nam Á có lũ theo mùa mưa, sông Tây và Trung Á ít nước. Sông hồ có giá trị lớn về thuỷ điện, giao thông, tưới tiêu, du lịch nên cần khai thác hợp lí và bảo vệ.
1. Đặc điểm chung của sông ngòi châu Á
- Mạng lưới sông khá phát triển, có nhiều sông lớn, nhưng phân bố không đều: dày ở Bắc Á, Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á; thưa ở Tây Nam Á và Trung Á.
- Chế độ nước khá phức tạp, do chịu ảnh hưởng của khí hậu và địa hình, nên mỗi khu vực một kiểu.
- Nguồn cung cấp nước khác nhau: băng tuyết tan, nước mưa theo mùa hoặc nước ngầm.
- Nhiều sông bắt nguồn từ các núi và cao nguyên cao ở trung tâm lục địa (Himalaya, cao nguyên Tây Tạng…), chảy ra các đại dương bao quanh.
2. Sông ngòi theo ba khu vực lớn
| Khu vực | Mạng lưới – hướng chảy | Chế độ nước | Sông tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Bắc Á | Mạng lưới dày; chảy theo hướng nam – bắc, đổ vào Bắc Băng Dương | Mùa đông đóng băng; mùa xuân băng tuyết tan nên có lũ; hạ lưu hay bị lụt do băng tan từ thượng nguồn trước | Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na |
| Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á | Nhiều sông lớn; chảy chủ yếu hướng tây – đông hoặc bắc – nam, đổ ra Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương | Có lũ vào mùa mưa (theo gió mùa), cạn vào mùa khô; lượng nước lớn | Hoàng Hà, Trường Giang, Mê Công, Ấn, Hằng |
| Tây Nam Á và Trung Á | Rất ít sông, nhiều vùng không có dòng chảy thường xuyên | Nguồn nước chủ yếu do băng tuyết tan trên núi; nhiều sông càng về hạ lưu càng cạn, mất nước do bốc hơi và dùng tưới | Xư-đa-ri-a, A-mu Đa-ri-a, Ti-grơ, Ơ-phrát |
Mẹo nhớ: “Bắc – băng, Đông – gió mùa, Tây – khô cạn”. Chỉ cần nhớ khí hậu từng khu vực là suy ra được chế độ nước.
3. Hồ ở châu Á
Châu Á có nhiều hồ, cả hồ nước ngọt lẫn hồ nước mặn. Hồ Ban-khát, Biển Ca-xpi (hồ nước mặn lớn nhất thế giới) và Biển Chết là các hồ nước mặn; hồ Bai-can ở Nga là hồ nước ngọt sâu nhất thế giới. Các hồ lớn thường nằm trong vùng nội địa hoặc trũng địa hình.
4. Ý nghĩa của sông hồ đối với sử dụng và bảo vệ tự nhiên
a) Giá trị sử dụng
- Thuỷ điện: sông dốc, nhiều nước ở Đông Á, Nam Á, Đông Nam Á cho tiềm năng lớn.
- Giao thông và thương mại: vận tải đường sông, nhất là ở các đồng bằng châu thổ.
- Nông nghiệp: cung cấp nước tưới, bồi đắp phù sa cho các đồng bằng lớn, nuôi dân cư đông.
- Sinh hoạt, công nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, du lịch (hồ Bai-can, sông Mê Công…).
- Điều hoà khí hậu và duy trì hệ sinh thái.
b) Yêu cầu bảo vệ
- Chống ô nhiễm nước từ chất thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp.
- Sử dụng nước tiết kiệm; tránh khai thác quá mức gây cạn kiệt (như vùng biển A-ral).
- Trồng và bảo vệ rừng đầu nguồn để hạn chế lũ lụt, xói mòn.
- Hợp tác giữa các quốc gia có sông chung (ví dụ Mê Công) để chia sẻ và quản lí nguồn nước.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng sông châu Á phân bố đều: thực tế Tây Nam Á và Trung Á rất ít sông.
- Nhầm hướng chảy của sông Bắc Á: chúng chảy lên phía bắc, đổ vào Bắc Băng Dương.
- Chỉ nêu giá trị kinh tế mà quên phần bảo vệ tự nhiên khi đề hỏi “ý nghĩa đối với sử dụng và bảo vệ”.
Luyện tập nhanh
- Vì sao sông ở Bắc Á thường có lũ vào mùa xuân?
Đáp án: Băng tuyết ở thượng nguồn tan trước, nước dồn xuống hạ lưu còn đóng băng nên gây lũ. - Vì sao sông Mê Công có lũ vào mùa hè?
Đáp án: Khu vực chịu ảnh hưởng gió mùa, mưa tập trung vào mùa hè nên nước sông dâng cao. - Nêu hai biện pháp bảo vệ nguồn nước sông hồ.
Đáp án mẫu: Xử lí nước thải trước khi xả ra sông; trồng rừng đầu nguồn và dùng nước tiết kiệm.
Câu hỏi thường gặp
Sông ngòi châu Á có đặc điểm chung gì?
Mạng lưới sông khá phát triển, có nhiều sông lớn, phân bố không đều và chế độ nước phức tạp tuỳ khu vực khí hậu, địa hình.
Vì sao Tây Nam Á và Trung Á ít sông?
Vùng này khí hậu khô hạn, lượng mưa thấp, bốc hơi mạnh nên mạng lưới sông thưa; sông chủ yếu nhờ băng tuyết tan từ núi.
Hồ nào ở châu Á là hồ nước ngọt sâu nhất thế giới?
Đó là hồ Bai-can ở Nga.
Sông hồ có ý nghĩa gì với đời sống con người ở châu Á?
Cung cấp nước, phù sa, thuỷ điện, giao thông, thuỷ sản, du lịch; vì vậy cần khai thác hợp lí và bảo vệ khỏi ô nhiễm, cạn kiệt.