Trả lời nhanh
Một hiện tượng liên quan đến quán tính khi vật không thể đổi vận tốc ngay lập tức: vật đang chuyển động có xu hướng tiếp tục chuyển động, vật đang đứng yên có xu hướng đứng yên. Ví dụ: xe phanh gấp, người ngồi trên xe lao về phía trước. Phương án SAI là phương án mà hiện tượng chỉ do trọng lực, lực hút, lực đẩy… gây ra.
Đề bài gốc dạng “Chọn câu trả lời sai: hiện tượng nào sau đây có liên quan đến quán tính?” thường có 4 phương án mô tả đời sống. Vì chưa có đủ nội dung bốn phương án, bài này hướng dẫn cách phân loại để em tự chọn được đáp án ở bất kỳ đề nào. Các ví dụ dưới đây do thầy tự đặt.
Quán tính là gì?
Quán tính là tính chất của vật có xu hướng giữ nguyên vận tốc (cả hướng lẫn độ lớn) khi không chịu lực tác dụng hoặc các lực tác dụng cân bằng nhau. Khối lượng càng lớn thì quán tính càng lớn, vật càng khó thay đổi vận tốc.
- Vật đang đứng yên → có xu hướng tiếp tục đứng yên.
- Vật đang chuyển động → có xu hướng tiếp tục chuyển động thẳng đều.
- Muốn đổi vận tốc cần có thời gian để lực tác dụng; không thể đổi tức thì.
Ba bước nhận ra hiện tượng quán tính
- Tìm “một phần đổi, một phần giữ”. Có một vật hoặc một bộ phận bị dừng, bị giật, bị đổi hướng đột ngột, còn phần kia vẫn giữ trạng thái cũ.
- Tìm từ khoá: phanh gấp, khởi hành, rẽ gấp, giật mạnh, vẩy, gõ, rũ, chạy đà, vấp, trượt tiếp.
- Hỏi: nếu bỏ ý “vật giữ trạng thái cũ” thì hiện tượng có còn giải thích được không? Nếu hiện tượng giải thích hoàn toàn bằng trọng lực, lực đẩy Ác-si-mét, lực từ hay lực đàn hồi thì không phải quán tính.
Bảng ví dụ: liên quan và không liên quan đến quán tính
| Hiện tượng (ví dụ tự đặt) | Liên quan quán tính? | Giải thích |
|---|---|---|
| Xe buýt phanh gấp, hành khách lao về phía trước | Có | Xe dừng lại, người vẫn giữ vận tốc cũ. |
| Xe bắt đầu chạy, người ngồi bị ngả ra sau | Có | Xe tăng tốc, người có xu hướng đứng yên. |
| Ô tô rẽ gấp, hành khách nghiêng ra phía ngoài | Có | Người có xu hướng giữ hướng chuyển động cũ. |
| Gõ cán búa xuống đất để tra chặt đầu búa | Có | Cán dừng, đầu búa tiếp tục đi xuống. |
| Giũ quần áo cho bụi bay ra | Có | Áo dừng đột ngột, bụi tiếp tục chuyển động. |
| Giật nhanh tờ giấy dưới cốc nước, cốc gần như đứng yên | Có | Cốc có xu hướng giữ trạng thái đứng yên. |
| Quả táo rời cành rơi xuống đất | Không | Do trọng lực kéo xuống. |
| Quả bóng bay chứa khí nhẹ bay lên | Không | Do lực đẩy Ác-si-mét của không khí. |
| Nam châm hút đinh sắt | Không | Do lực từ. |
| Lò xo bị nén bật trở lại | Không | Do lực đàn hồi. |
Vì sao dễ chọn nhầm?
- Nhầm “dừng lại” với quán tính. Xe đạp thôi đạp rồi dừng dần là do ma sát. Chỉ phần “vẫn lăn thêm một đoạn” mới là quán tính.
- Nhầm quán tính với một loại lực. Quán tính là tính chất của vật, không phải lực; đừng viết “lực quán tính” ở bậc THCS.
- Bỏ sót từ “sai”. Đề yêu cầu chọn câu sai thì phải chọn hiện tượng KHÔNG liên quan, ngược với đa số em quen chọn.
Mẹo nhớ
“Đổi đột ngột – giữ trạng thái cũ”: vật bị tác động thì đổi, vật không bị tác động trực tiếp thì giữ. Nghĩ đến người trên xe: xe phanh, người “đi tiếp”.
Bài luyện tập
Câu 1. Hiện tượng nào KHÔNG liên quan đến quán tính? A. Vẩy mạnh bút bị tắc mực để mực ra. B. Nhảy xa phải chạy lấy đà. C. Vật nặng rơi nhanh xuống khi buông tay. D. Xe đạp thôi đạp vẫn lăn thêm một đoạn.
Đáp án: C. Vật rơi là do trọng lực. A: bút dừng, mực tiếp tục đi. B: giữ vận tốc đã có khi rời đất. D: xe giữ vận tốc cũ, chỉ dừng dần vì ma sát.
Câu 2. Vì sao xe tải chở nặng khó dừng hơn xe máy cùng vận tốc?
Đáp án: khối lượng lớn nên quán tính lớn, vật khó thay đổi vận tốc, cần lực hãm lớn hơn hoặc quãng đường phanh dài hơn.
Câu 3. Khi đang chạy, vấp phải hòn đá, người ngã về phía nào? Giải thích.
Đáp án: ngã về phía trước, vì chân bị cản lại đột ngột còn thân người vẫn giữ vận tốc cũ.
Câu hỏi thường gặp
Quán tính là lực đúng không?
Không. Quán tính là tính chất của vật có xu hướng giữ nguyên vận tốc, không phải một lực. Vật chỉ đổi vận tốc khi có lực tác dụng không cân bằng.
Khối lượng ảnh hưởng thế nào đến quán tính?
Khối lượng càng lớn thì quán tính càng lớn: vật càng khó tăng tốc, giảm tốc hay đổi hướng. Vì vậy xe tải nặng khó dừng hơn xe máy.
Xe đạp thôi đạp vẫn lăn tiếp rồi dừng, có phải do quán tính không?
Việc vẫn lăn thêm một đoạn là do quán tính, còn việc dừng dần là do lực ma sát và lực cản không khí.
Gặp câu hỏi chọn câu sai về quán tính thì làm thế nào?
Phân loại từng phương án: hiện tượng nào có vật giữ trạng thái cũ khi bị đổi đột ngột là quán tính. Phương án chỉ do trọng lực, lực đẩy, lực từ hay lực đàn hồi là phương án sai cần chọn.