Trả lời nhanh
Dấu ngoặc kép có ba công dụng chính: (1) đánh dấu lời nói trực tiếp của người hay nhân vật; (2) đánh dấu từ ngữ được dùng với nghĩa đặc biệt, có hàm ý mỉa mai hoặc châm biếm; (3) đánh dấu tên tác phẩm, tên gọi, tên riêng đặc biệt. Với câu “Cả thần đồng và tôi đều tin cái rón ấy…”, hãy xét từ nào nằm trong ngoặc kép rồi đối chiếu ba công dụng trên.
Ba công dụng của dấu ngoặc kép
| Công dụng | Dấu hiệu nhận biết | Ví dụ (tự đặt) |
|---|---|---|
| Dẫn lời nói trực tiếp | Trước dấu ngoặc thường có “nói”, “bảo”, “hỏi”, “thét lên”… và dấu hai chấm | Mẹ dặn: “Con nhớ mang áo mưa nhé!” |
| Đánh dấu từ ngữ hiểu theo nghĩa đặc biệt, mỉa mai | Từ quen thuộc nhưng ở đây mang nghĩa khác nghĩa thông thường, hoặc người viết không tán thành | Cậu “nhà thông thái” ấy làm sai cả phép cộng. |
| Đánh dấu tên tác phẩm, tên gọi, tên riêng | Tên bài thơ, truyện, báo, cuộc thi, biệt danh… | Em vừa đọc xong truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”. |
Cách làm bài “Nêu công dụng của dấu ngoặc kép”
- Tìm phần nằm trong ngoặc kép và đọc kỹ phần đứng ngay trước nó.
- Hỏi: đó là lời của ai nói ra không? Nếu có dấu hai chấm và động từ nói năng đứng trước, đó là lời dẫn trực tiếp.
- Nếu không phải lời nói: xem từ ấy có nghĩa bình thường không. Nếu người viết dùng với ý châm biếm, hoặc lấy một từ có sẵn để chỉ điều khác, đó là nghĩa đặc biệt.
- Nếu là tên riêng: kiểm tra đó có phải tên sách, bài hát, tờ báo, biệt danh hay không.
- Viết đáp án theo mẫu: “Dấu ngoặc kép dùng để … (từ/cụm từ …)”.
Phân tích câu “Cả thần đồng và tôi đều tin cái rón ấy…”
Đề gốc của câu này không còn đủ để ta biết chính xác từ nào được đặt trong ngoặc kép, nên em hãy đối chiếu với đề trong sách của mình. Dưới đây là cách xét cho những trường hợp hay gặp.
- Cụm “thần đồng” trong ngoặc kép: “thần đồng” vốn chỉ đứa trẻ tài giỏi hơn người. Khi nhân vật không hề giỏi mà vẫn bị gọi như thế, ngoặc kép cho thấy từ này được dùng với nghĩa đặc biệt, hàm ý mỉa mai hoặc hài hước, không phải khen thật.
- Từ lạ như “rón” trong ngoặc kép: đây là từ được người viết dùng riêng, hoặc là cách gọi của nhân vật. Ngoặc kép báo hiệu từ này cần được hiểu theo cách nói riêng của câu chuyện, chứ không theo nghĩa từ điển.
- Nếu có lời nhân vật nói ra (có dấu hai chấm và động từ nói đứng trước): công dụng là dẫn lời nói trực tiếp.
Em chỉ cần chọn đúng công dụng cho từng chỗ có ngoặc kép. Một câu có hai cặp ngoặc kép hoàn toàn có thể có hai công dụng khác nhau.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm với dấu gạch ngang: trong sách giáo khoa lớp 4, lời đối thoại thường đi với dấu gạch đầu dòng, còn ngoặc kép chủ yếu dùng khi dẫn lời ngay trong câu văn.
- Quên chữ “nghĩa đặc biệt”: chỉ viết “đánh dấu từ ngữ” là chưa đủ, phải nói rõ từ đó mang nghĩa đặc biệt hay mỉa mai.
- Bỏ sót chỗ có ngoặc kép: câu có hai ba chỗ thì phải nêu công dụng cho cả hai ba chỗ.
Mẹo nhớ: “Nói – Lạ – Tên”. Nói là lời dẫn, Lạ là nghĩa đặc biệt hoặc mỉa mai, Tên là tên tác phẩm hay tên riêng.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Nêu công dụng của dấu ngoặc kép trong từng câu:
- Bà ngoại gọi tôi: “Về ăn cơm thôi cháu!”
- Bạn “họa sĩ” của lớp vẽ con mèo mà giống hệt con chuột.
- Cô giáo giới thiệu bài thơ “Hạt gạo làng ta”.
Đáp án: a) Dẫn lời nói trực tiếp của bà ngoại. b) Từ “họa sĩ” dùng với nghĩa mỉa mai, hài hước (bạn vẽ chưa đẹp). c) Đánh dấu tên bài thơ.
Bài 2. Đặt một câu có dấu ngoặc kép dùng để đánh dấu từ ngữ mang nghĩa mỉa mai.
Gợi ý: Anh “dũng sĩ” ấy sợ cả con thằn lằn trên tường.
Bài 3. Câu “Lan hỏi: “Bạn đã làm xong bài chưa?”” dùng ngoặc kép để làm gì?
Đáp án: Dẫn lời hỏi trực tiếp của Lan; dấu hai chấm đứng trước báo hiệu lời dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Dấu ngoặc kép dùng để làm gì?
Dấu ngoặc kép dùng để dẫn lời nói trực tiếp, đánh dấu từ ngữ được hiểu theo nghĩa đặc biệt hoặc mỉa mai, và đánh dấu tên tác phẩm, tên riêng.
Làm sao phân biệt lời dẫn trực tiếp với từ ngữ mang nghĩa đặc biệt?
Lời dẫn trực tiếp thường đứng sau động từ nói năng và dấu hai chấm, là lời của một người. Từ ngữ nghĩa đặc biệt thường chỉ là một từ hay cụm từ nằm giữa câu, mang ý mỉa mai hoặc cách gọi riêng.
Một câu có hai cặp ngoặc kép thì trả lời thế nào?
Em phải xét riêng từng cặp ngoặc kép và nêu công dụng cho mỗi cặp, vì hai chỗ có thể có công dụng khác nhau.
Dấu ngoặc kép học ở lớp mấy?
Học sinh học dấu ngoặc kép chủ yếu ở môn Tiếng Việt lớp 4, sau đó ôn lại và mở rộng ở các lớp sau.