Trả lời nhanh
Việc phá rừng đầu nguồn sẽ làm cho lũ quét được tăng cường. Rừng đầu nguồn có tán lá và rễ cây giữ nước mưa, làm nước thấm chậm xuống đất. Khi rừng mất, nước mưa đổ thẳng xuống sườn dốc, cuốn theo đất đá và dồn nhanh về thung lũng, gây lũ quét, sạt lở.
Đề bài và cách hiểu
Câu hỏi thường gặp: «Việc phá rừng đầu nguồn sẽ làm cho …». Phương án đúng là «lũ quét được tăng cường». Từ khoá cần nhớ là đầu nguồn: đó là vùng núi, đồi cao nơi sông suối bắt đầu hình thành, có độ dốc lớn.
Ở những nơi dốc, thảm rừng là «tấm đệm» duy nhất giữa mưa lớn và mặt đất. Bỏ lớp đệm này đi thì hậu quả xảy ra ngay ở hạ lưu.
Vì sao phá rừng đầu nguồn làm lũ quét tăng?
- Tán lá giảm sức mưa: tán rừng giữ lại một phần nước và làm hạt mưa rơi nhẹ hơn. Mất tán, hạt mưa đập trực tiếp vào đất.
- Rễ cây và lớp mùn giữ nước: đất rừng xốp, thấm nước tốt. Đất trống bị nén chặt, nước thấm ít nên phần lớn chảy tràn trên mặt.
- Dòng chảy mặt tăng và nhanh: trên sườn dốc không còn vật cản, nước dồn nhanh về suối, nước suối lên đột ngột, tạo lũ quét.
- Xói mòn, rửa trôi: nước cuốn theo đất đá, thân cây, làm lũ có sức tàn phá lớn, dễ kèm sạt lở đất.
Nhiều em nhớ lũ quét chỉ vì «mưa to». Thực ra mưa lớn là điều kiện kích hoạt, còn mất rừng là điều kiện làm cho lũ nặng hơn. Đó là lí do đề dùng cụm «được tăng cường».
Hậu quả khác của phá rừng đầu nguồn
| Lĩnh vực | Tác động |
|---|---|
| Đất | Xói mòn, rửa trôi, đất bạc màu, đá trơ trên đồi trọc |
| Nước | Mùa mưa lũ lớn; mùa khô nước ngầm và dòng chảy cạn kiệt, hạn hán |
| Sông hồ | Bùn cát đổ xuống làm bồi lấp lòng sông, hồ chứa |
| Khí hậu, sinh vật | Tiểu khí hậu khô nóng hơn, mất nơi sống của động thực vật |
| Kinh tế – xã hội | Thiệt hại nhà cửa, đường sá, mùa màng, người và của |
Loại trừ các hướng trả lời sai
Đề gốc có thể kèm các phương án khác; khi gặp, hãy tự hỏi từng phương án có phải hậu quả của mất rừng không:
- Phương án nói lũ giảm, dòng chảy điều hoà hơn, đất giàu thêm, nước ngầm tăng: sai, vì đó là tác dụng của rừng chứ không phải của việc phá rừng.
- Phương án nói khí hậu mát, ẩm hơn: sai, mất rừng làm khô nóng hơn.
- Phương án nói hạn chế xói mòn: sai, ngược lại xói mòn tăng.
Mẹo nhớ: «Còn rừng – nước thấm, đất giữ; mất rừng – nước chạy, đất trôi, lũ quét.»
Biện pháp phòng tránh
- Bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn, nghiêm cấm khai thác bừa bãi.
- Trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc, ưu tiên cây bản địa.
- Canh tác bền vững trên đất dốc: làm ruộng bậc thang, trồng xen, trồng theo đường đồng mức.
- Quy hoạch dân cư, không xây nhà ở nơi có nguy cơ lũ quét, sạt lở; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.
Luyện tập
Câu 1. Vì sao lũ quét thường xảy ra ở miền núi, nơi rừng đầu nguồn bị suy giảm?
Đáp án: vì địa hình dốc, mất rừng làm nước mưa chảy tràn nhanh, dồn đột ngột về thung lũng, suối nhỏ, lại cuốn theo đất đá nên lũ lên nhanh và mạnh.
Câu 2. Điền khuyết: Rừng đầu nguồn giúp ______ dòng chảy, hạn chế ______ đất và giảm nguy cơ ______.
Đáp án: điều hoà; xói mòn (rửa trôi); lũ quét, sạt lở.
Câu 3. Ngoài lũ quét, nêu một hậu quả của phá rừng đầu nguồn đối với mùa khô.
Đáp án: nước ngầm không được bổ sung, sông suối cạn sớm, dễ hạn hán, thiếu nước sinh hoạt và sản xuất.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm lũ quét (miền núi, nước lên nhanh, kèm đất đá) với ngập lụt đồng bằng (nước lên chậm, kéo dài).
- Chỉ nhớ hậu quả «lũ», quên rằng mất rừng còn gây hạn vào mùa khô.
- Cho rằng trồng bất kì cây gì cũng thay được rừng phòng hộ; thực tế cần rừng nhiều tầng, rễ sâu, che phủ ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Rừng đầu nguồn là gì?
Là rừng ở vùng núi, đồi cao nơi các sông suối bắt đầu hình thành. Rừng này có vai trò giữ nước, giữ đất và điều hoà dòng chảy cho cả vùng hạ lưu.
Vì sao mất rừng đầu nguồn lại gây lũ quét?
Không còn tán lá và rễ cây giữ lại, nước mưa chảy tràn nhanh trên sườn dốc, cuốn theo đất đá và dồn đột ngột về suối, thung lũng nên lũ lên nhanh và mạnh.
Phá rừng đầu nguồn có gây hạn hán không?
Có. Đất mất khả năng thấm và giữ nước nên nước ngầm không được bổ sung, sông suối dễ cạn vào mùa khô.
Biện pháp nào hạn chế lũ quét do mất rừng?
Bảo vệ và trồng lại rừng phòng hộ, canh tác bền vững trên đất dốc, quy hoạch dân cư an toàn và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.