Trả lời nhanh
Ngoại lực có nguồn gốc từ bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất, mà nguồn năng lượng chủ yếu là bức xạ của Mặt Trời. Năng lượng này làm nóng – lạnh đất đá, tạo ra mưa, gió, dòng chảy, băng hà, nhờ đó diễn ra phong hoá, xâm thực, vận chuyển và bồi tụ. Ngược lại, nội lực có nguồn gốc từ bên trong Trái Đất.
Ngoại lực là gì?
Ngoại lực là những lực sinh ra ở bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất. Chúng tác động lên vỏ Trái Đất và làm thay đổi địa hình theo hướng san bằng những chỗ cao, lấp đầy những chỗ trũng.
Nói gọn: nội lực “xây” địa hình, ngoại lực “gọt giũa” địa hình. Hai lực đối nghịch nhau nhưng luôn diễn ra đồng thời.
Vì sao nguồn gốc của ngoại lực là năng lượng Mặt Trời?
Mặt Trời cung cấp phần lớn năng lượng cho lớp vỏ ngoài của hành tinh. Chuỗi nguyên nhân có thể hình dung như sau:
- Bức xạ Mặt Trời làm bề mặt đất đá nóng lên ban ngày, nguội đi ban đêm → đá giãn nở, nứt vỡ (phong hoá lí học).
- Bức xạ làm nước bốc hơi, hình thành mây, mưa → tạo dòng chảy, sông, nước ngầm.
- Bề mặt Trái Đất nóng không đều → chênh lệch khí áp → gió.
- Nhiệt độ thấp ở vùng cực, vùng núi cao → băng hà; biển chịu tác động của sóng, thuỷ triều.
Ngoài ra, trọng lực và hoạt động của sinh vật (kể cả con người) cũng góp phần vào các quá trình ngoại lực, nhưng năng lượng Mặt Trời vẫn là nguồn chính.
Các quá trình ngoại lực chủ yếu
| Quá trình | Nội dung chính | Ví dụ dễ nhớ |
|---|---|---|
| Phong hoá | Phá huỷ, làm biến đổi đá và khoáng vật tại chỗ | Đá granit nứt vỡ vì nóng lạnh đột ngột |
| Bóc mòn | Nước, gió, băng… cuốn đi vật liệu đã bị phá huỷ | Nước mưa rửa trôi lớp đất trên đồi trọc |
| Vận chuyển | Di chuyển vật liệu từ nơi này sang nơi khác | Sông mang phù sa về hạ lưu |
| Bồi tụ | Vật liệu lắng đọng, tích tụ lại | Đồng bằng châu thổ hình thành ở cửa sông |
Phân biệt ngoại lực và nội lực
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Bên trong Trái Đất (như năng lượng từ sự phân huỷ chất phóng xạ, nhiệt của lòng đất) | Bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất (chủ yếu là bức xạ Mặt Trời) |
| Xu hướng tác động | Nâng, uốn nếp, đứt gãy, làm địa hình gồ ghề | Phá huỷ rồi san bằng, bồi lấp |
| Biểu hiện | Vận động kiến tạo, động đất, núi lửa | Phong hoá, xâm thực, bồi tụ |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “ngoại lực” là lực từ ngoài vũ trụ chiếu xuống. Thực ra “ngoại” nghĩa là ở bên ngoài vỏ Trái Đất, ngay trên bề mặt; Mặt Trời chỉ là nguồn năng lượng.
- Cho rằng ngoại lực làm địa hình cao thêm. Việc nâng cao do nội lực; ngoại lực chủ yếu hạ thấp và san bằng, trừ quá trình bồi tụ làm đồng bằng rộng ra.
- Xếp núi lửa, động đất vào ngoại lực. Hai hiện tượng này do nội lực.
Mẹo nhớ
Thấy từ “ngoại” thì nghĩ đến “ngoài, trên mặt đất”: mưa, gió, sông, sóng, băng, nắng. Thấy từ “nội” thì nghĩ đến “trong lòng đất”: magma, kiến tạo, động đất, núi lửa.
Luyện tập
- Hiện tượng nào do ngoại lực: (a) núi lửa phun trào; (b) sóng biển làm sạt lở bờ; (c) động đất; (d) đá nứt vỡ do nóng lạnh?
Đáp án: (b) và (d). Đó là tác động của sóng biển và nhiệt độ; còn (a), (c) là do nội lực. - Điền vào chỗ trống: “Nguồn năng lượng chủ yếu sinh ra ngoại lực là …”.
Đáp án: bức xạ Mặt Trời. - Vì sao đồng bằng châu thổ thuộc kết quả của ngoại lực?
Đáp án: sông bóc mòn, vận chuyển phù sa rồi bồi tụ ở cửa sông, các quá trình này do nước chảy (hệ quả gián tiếp của năng lượng Mặt Trời) gây ra.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại lực có nguồn gốc từ đâu?
Ngoại lực có nguồn gốc từ bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất; năng lượng chủ yếu là bức xạ của Mặt Trời.
Nội lực có nguồn gốc từ đâu?
Nội lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, chủ yếu do năng lượng từ sự phân huỷ các chất phóng xạ và nhiệt trong lòng đất.
Ngoại lực làm địa hình thay đổi như thế nào?
Ngoại lực phá huỷ đá (phong hoá), cuốn đi vật liệu (bóc mòn), vận chuyển và bồi tụ, nên thường làm địa hình thấp và bằng phẳng hơn.
Kể tên một số tác nhân ngoại lực.
Nhiệt độ, nước chảy, nước ngầm, gió, sóng biển, băng hà, sinh vật và hoạt động của con người.