Trả lời nhanh
Phát biểu không đúng về ATP thường là những ý sai bản chất như: ATP là chất dự trữ năng lượng lâu dài của tế bào; ATP chứa đường deoxyribose; ATP chỉ có ở tế bào động vật; hay ATP chỉ có hai nhóm phosphate. ATP thật sự gồm adenine, đường ribose và 3 nhóm phosphate, là “đồng tiền năng lượng” dùng ngay của mọi tế bào sống.
Đề gốc của câu này có 4 phương án A, B, C, D, nhưng đề ở mỗi trường lại viết khác nhau. Vì vậy thay vì chỉ cho một chữ cái, thầy hướng dẫn cách nhận biết phát biểu sai. Có cách này, bạn gặp phương án nào cũng chọn được.
Nhớ gọn về ATP trong 4 ý
- Cấu tạo: ATP (adenosine triphosphate) gồm 1 bazơ adenine + 1 đường ribose (5 carbon) + 3 nhóm phosphate.
- Liên kết: hai liên kết giữa các nhóm phosphate (đặc biệt là liên kết ở nhóm phosphate cuối) là liên kết cao năng, dễ bị phá vỡ và giải phóng nhiều năng lượng.
- Chuyển hoá: ATP → ADP + Pi + năng lượng. Ngược lại, ADP + Pi + năng lượng → ATP. Vòng chuyển hoá này diễn ra liên tục.
- Vai trò: cung cấp năng lượng cho tổng hợp chất, vận chuyển chủ động qua màng, co cơ, dẫn truyền xung thần kinh, phân chia tế bào, sinh nhiệt…
Bảng đối chiếu: phát biểu đúng và phát biểu sai thường gặp
| Phát biểu | Đúng/Sai | Giải thích |
|---|---|---|
| ATP là hợp chất cao năng, được xem là “đồng tiền năng lượng” của tế bào | Đúng | Mọi hoạt động sống cần năng lượng đều dùng ATP làm nguồn trực tiếp. |
| ATP gồm adenine, đường ribose và 3 nhóm phosphate | Đúng | Đây chính là cấu tạo của ATP. |
| ATP có đường deoxyribose | Sai | Deoxyribose có trong DNA; ATP chứa ribose. |
| ATP có 2 nhóm phosphate | Sai | 2 nhóm phosphate là ADP. Tri- nghĩa là “3”. |
| ATP là chất dự trữ năng lượng lâu dài trong tế bào | Sai | ATP không bền, tế bào chỉ có lượng nhỏ và dùng hết trong thời gian ngắn. Dự trữ lâu dài là tinh bột, glycogen, lipid. |
| ATP chỉ có ở tế bào động vật | Sai | Mọi tế bào sống (vi khuẩn, thực vật, nấm, động vật) đều có và sử dụng ATP. |
| ATP chỉ được tạo ra ở ty thể | Sai | ATP còn được tạo ở tế bào chất (đường phân), lục lạp (pha sáng quang hợp), màng sinh chất của vi khuẩn. |
| Khi ATP bị thủy phân thành ADP và Pi thì giải phóng năng lượng | Đúng | Liên kết cao năng bị phá vỡ nên năng lượng được giải phóng. |
| ATP được dùng để vận chuyển chủ động các chất qua màng | Đúng | Vận chuyển chủ động cần năng lượng từ ATP. |
| ATP là enzyme xúc tác cho phản ứng sinh hoá | Sai | ATP là phân tử cung cấp năng lượng, không phải enzyme (enzyme chủ yếu là protein). |
Vì sao ATP không phải chất dự trữ lâu dài?
Đây là “bẫy” xuất hiện nhiều nhất. Một tế bào chỉ chứa lượng ATP rất nhỏ, nhưng tốc độ ATP bị phân giải và tái tạo lại rất nhanh. Ví dụ, khi chạy nhanh, lượng ATP trong cơ chỉ đủ dùng trong vài giây, sau đó cơ phải tổng hợp ATP mới từ đường, chất béo…
Mẹo nhớ: ATP là “tiền mặt” cầm tay để tiêu ngay, còn tinh bột, glycogen, mỡ là “tiền gửi tiết kiệm”.
Cách loại trừ khi làm trắc nghiệm
- Thấy từ “chỉ”, “luôn luôn”, “duy nhất” (chỉ ở ty thể, chỉ ở động vật…) → nghi ngờ ngay là phát biểu sai.
- Thấy “dự trữ lâu dài” gắn với ATP → sai.
- Thấy deoxyribose, thymine, 2 phosphate → sai (ATP có ribose, adenine, 3 phosphate).
- Thấy “năng lượng giải phóng khi liên kết cao năng bị phá vỡ” → đúng.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm ATP với ADP (ADP có 2 nhóm phosphate) hoặc AMP (1 nhóm phosphate).
- Cho rằng “tạo ATP” nghĩa là tạo ra năng lượng. Thực ra là chuyển năng lượng từ chất hữu cơ hoặc ánh sáng thành năng lượng hoá học trong ATP, không tạo ra năng lượng mới.
- Nhầm ADP + Pi → ATP là phản ứng toả năng lượng. Phản ứng này cần năng lượng.
Luyện tập
Câu 1. Thành phần nào sau đây không có trong phân tử ATP: adenine, ribose, deoxyribose, nhóm phosphate?
Đáp án: deoxyribose (đường của ATP là ribose).
Câu 2. Đúng hay sai: “Khi ADP kết hợp thêm một nhóm phosphate để thành ATP, tế bào giải phóng năng lượng.”
Đáp án: Sai. Quá trình tổng hợp ATP cần năng lượng; năng lượng được giải phóng khi ATP bị thủy phân.
Câu 3. Kể tên hai bào quan hoặc nơi tạo ATP ở tế bào thực vật.
Đáp án: ty thể (hô hấp tế bào), lục lạp (pha sáng của quang hợp); ngoài ra còn tế bào chất (đường phân).
Nếu đề của bạn có sẵn bốn phương án, hãy đối chiếu từng ý với bảng trên. Phương án nào mâu thuẫn với cấu tạo hoặc chức năng của ATP chính là phát biểu không đúng.
Câu hỏi thường gặp
ATP là viết tắt của cụm từ nào?
ATP là adenosine triphosphate, tức hợp chất gồm adenine, đường ribose và ba nhóm phosphate.
ATP có phải chất dự trữ năng lượng lâu dài không?
Không. ATP không bền và chỉ có một lượng nhỏ trong tế bào, được tổng hợp và sử dụng liên tục. Năng lượng dự trữ lâu dài nằm ở tinh bột, glycogen, lipid.
Năng lượng của ATP nằm ở đâu?
Năng lượng nằm ở các liên kết cao năng giữa các nhóm phosphate, nhất là liên kết với nhóm phosphate ngoài cùng. Khi liên kết này bị phá vỡ, ATP thành ADP và Pi, giải phóng năng lượng.
ATP được tổng hợp ở những đâu trong tế bào?
ATP được tạo ở tế bào chất (đường phân), ty thể (hô hấp hiếu khí) và lục lạp (pha sáng quang hợp). Vi khuẩn tạo ATP ở tế bào chất và màng sinh chất.