Trả lời nhanh
Trên Trái Đất có nhiều loại đất khác nhau vì đất là sản phẩm của nhiều nhân tố cùng tác động: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và hoạt động của con người. Mỗi vùng có tổ hợp các nhân tố này không giống nhau, nên quá trình hình thành đất khác nhau và cho ra màu sắc, độ dày, thành phần, độ phì khác nhau.
Đất hình thành như thế nào?
Đất (thổ nhưỡng) là lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt lục địa, có độ phì giúp thực vật sinh trưởng. Nó không có sẵn mà được tạo ra từ từ: đá gốc bị phong hoá thành vụn nhỏ, sinh vật sống và chết trên đó tạo ra chất hữu cơ (mùn), rồi nước, không khí, nhiệt độ tiếp tục biến đổi hỗn hợp này.
Vì vậy, chỉ cần một trong các yếu tố đầu vào thay đổi thì sản phẩm cuối cùng là loại đất cũng thay đổi theo.
Sáu nhân tố làm cho đất khác nhau
| Nhân tố | Vai trò chính | Ảnh hưởng đến loại đất |
|---|---|---|
| Đá mẹ | Cung cấp vật liệu ban đầu (khoáng chất) | Quyết định thành phần khoáng, màu sắc, tính chất cơ giới (cát, thịt, sét). Đá bazan cho đất đỏ giàu dinh dưỡng; đá granit cho đất nhiều cát hơn. |
| Khí hậu | Nhiệt độ, lượng mưa chi phối phong hoá và rửa trôi | Nóng ẩm: phong hoá mạnh, đất dày nhưng dễ rửa trôi chất kiềm, đất chua. Khô hạn, lạnh: phong hoá yếu, đất mỏng. |
| Sinh vật | Cung cấp chất hữu cơ, vi sinh vật phân giải thành mùn | Rừng, thảo nguyên, hoang mạc cho lượng mùn khác nhau nên độ phì khác nhau. |
| Địa hình | Độ cao, độ dốc, hướng sườn | Dốc lớn: đất bị xói mòn, tầng mỏng. Vùng trũng, đồng bằng: vật liệu tích tụ, đất dày. |
| Thời gian | Tuổi của đất | Nơi đất hình thành lâu thì tầng dày, phân tầng rõ; nơi mới được bồi đắp thì còn non, mỏng. |
| Con người | Canh tác, bón phân, tưới tiêu, phá rừng | Có thể cải tạo đất tốt lên hoặc làm đất bạc màu, nhiễm mặn, thoái hoá. |
Ví dụ cụ thể để thấy sự khác nhau
- Đất đỏ bazan (Tây Nguyên): đá mẹ là bazan, khí hậu nhiệt đới ẩm, tầng đất dày, tơi xốp, giàu dinh dưỡng, hợp với cà phê, hồ tiêu, cao su.
- Đất phù sa (đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long): do sông bồi đắp vật liệu mịn, đất còn “trẻ”, màu mỡ, thích hợp trồng lúa.
- Đất feralit vùng đồi núi: nóng ẩm, mưa nhiều làm rửa trôi chất kiềm, tích tụ sắt, nhôm nên đất đỏ vàng, chua, nghèo mùn nếu mất rừng.
- Đất mặn, đất phèn ven biển: chịu ảnh hưởng của nước biển và địa hình trũng thấp.
Trên thế giới, đất đen (secnôzem) ở thảo nguyên ôn đới rất giàu mùn do thảm cỏ dày; đất pốtzôn ở rừng lá kim lạnh ẩm thì nghèo dinh dưỡng; đất vùng hoang mạc mỏng, ít mùn vì thiếu nước và ít thực vật.
Vì sao đất phân bố theo quy luật?
Khí hậu và sinh vật thay đổi theo vĩ độ và theo độ cao, nên các loại đất chính cũng phân bố thành đới theo vĩ độ (từ xích đạo về cực) và thành đai theo độ cao ở miền núi. Ngoài ra, ở cùng một đới, đá mẹ và địa hình tạo ra các loại đất “phi địa đới” như đất phù sa hay đất đỏ bazan.
Mẹo nhớ: “Đá – Khí – Sinh – Địa – Thời – Người” (đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người). Đọc lên thành một dãy sáu chữ cái đầu là bạn nhớ đủ sáu nhân tố.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ trả lời “do khí hậu khác nhau” mà quên các nhân tố còn lại. Đề tự luận thường yêu cầu nêu nhiều nhân tố kèm ví dụ.
- Nhầm “đá mẹ” với “đất mẹ”. Đá mẹ là đá gốc bị phong hoá tạo ra đất.
- Cho rằng đất chỉ do tự nhiên quyết định. Con người cũng là nhân tố quan trọng, nhất là trong sản xuất nông nghiệp.
Bài luyện tập
- Vì sao đất ở vùng đồi núi dốc thường mỏng hơn đất ở đồng bằng?
Đáp án: độ dốc lớn làm nước mưa chảy nhanh, gây xói mòn, vật liệu bị cuốn xuống thấp; đồng bằng là nơi tích tụ nên đất dày hơn. - Hai vùng có cùng khí hậu nhưng đá mẹ khác nhau thì đất có giống nhau không?
Đáp án: không hoàn toàn. Đá mẹ khác nhau cho thành phần khoáng và tính chất cơ giới khác nhau, dù khí hậu giống nhau. - Nêu một việc làm của con người giúp cải tạo đất và một việc làm gây thoái hoá đất.
Đáp án mẫu: bón phân hữu cơ, trồng cây phủ đất, làm ruộng bậc thang giúp cải tạo; phá rừng đầu nguồn, đốt nương làm rẫy kéo dài, bón phân hoá học quá mức làm đất bạc màu.
Câu hỏi thường gặp
Nhân tố nào quan trọng nhất trong việc hình thành đất?
Không có nhân tố nào đứng riêng. Đá mẹ quyết định vật liệu ban đầu, khí hậu và sinh vật quyết định quá trình biến đổi, còn địa hình, thời gian và con người điều chỉnh kết quả. Đất là sản phẩm của tất cả.
Vì sao đất ở vùng nhiệt đới ẩm thường có màu đỏ vàng?
Nóng ẩm làm phong hoá mạnh, các chất kiềm dễ bị rửa trôi, còn oxit sắt và nhôm tích tụ lại nên đất có màu đỏ vàng và thường chua, đó là đặc điểm của đất feralit.
Đất phù sa có màu mỡ vì sao?
Đất phù sa do sông bồi đắp vật liệu mịn, giàu khoáng và mùn, lại thường xuyên được bổ sung phù sa mới nên tơi xốp và màu mỡ, rất thích hợp trồng lúa.
Con người ảnh hưởng đến đất như thế nào?
Con người có thể làm đất tốt lên bằng bón phân hữu cơ, tưới tiêu hợp lí, chống xói mòn; nhưng cũng có thể làm đất thoái hoá do phá rừng, canh tác quá mức, lạm dụng phân bón và hoá chất.