Trả lời nhanh
Đất (thổ nhưỡng) là lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt lục địa, được đặc trưng bởi độ phì. Độ phì là khả năng cung cấp nước, nhiệt, khí và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng, phát triển. Chính độ phì phân biệt đất với đá mẹ và các lớp vật chất vô sinh khác.
Câu hỏi này thường xuất hiện dưới dạng điền khuyết: «Thổ nhưỡng là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, có đặc trưng cơ bản là …». Từ cần điền luôn là độ phì. Nếu đề cho 4 phương án, em chọn phương án nói về độ phì (khả năng cung cấp dinh dưỡng, nước, không khí cho cây).
Hiểu đúng khái niệm đất (thổ nhưỡng)
Tách câu định nghĩa thành ba ý để dễ nhớ:
- Vị trí: nằm ở bề mặt lục địa, tức là lớp ngoài cùng của vỏ Trái Đất trên đất liền.
- Trạng thái: mỏng, tơi xốp, có nhiều khe hở chứa nước và không khí.
- Đặc trưng: có độ phì, nên thực vật bám rễ và sống được.
Mẹo nhớ: «Tơi xốp – mỏng – phì». Đá cứng thì không tơi xốp, cát sỏi trơ thì không có độ phì, nên đều chưa gọi là đất đúng nghĩa.
Độ phì là gì?
Độ phì là khả năng của đất cung cấp cho thực vật nước, nhiệt, khí và các chất dinh dưỡng cần thiết để sinh trưởng, phát triển. Nó là thuộc tính riêng của đất mà các vật chất khác của vỏ Trái Đất không có. Độ phì phụ thuộc vào lượng mùn, thành phần cơ giới, độ ẩm, độ thoáng khí và phản ứng của đất (chua, kiềm, trung tính).
Thành phần của đất
| Thành phần | Tỉ lệ ước chừng trong đất tốt | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Chất khoáng | khoảng 40–45% | Nguồn dinh dưỡng vô cơ, quyết định thành phần cơ giới (cát, limon, sét) |
| Chất hữu cơ | khoảng 5% | Tạo mùn, làm đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng |
| Nước | khoảng 20–30% | Hoà tan chất dinh dưỡng, cây hút qua rễ |
| Không khí | khoảng 20–30% | Cung cấp oxi cho rễ và vi sinh vật |
Tỉ lệ nước và không khí có thể thay đổi qua lại: đất ngập nước thì ít không khí, đất khô thì ít nước.
Nhân tố hình thành đất
- Đá mẹ: cung cấp vật chất vô cơ, quyết định thành phần khoáng và cơ giới của đất.
- Khí hậu: nhiệt, ẩm chi phối phong hoá đá và quá trình tích tụ, rửa trôi.
- Sinh vật: cung cấp chất hữu cơ; vi sinh vật phân giải thành mùn.
- Địa hình: ảnh hưởng đến xói mòn, tích tụ (đất ở sườn dốc thường mỏng hơn ở đồng bằng).
- Thời gian: tuổi đất càng lớn thì tầng đất càng dày, phân hoá càng rõ.
- Con người: có thể cải tạo (bón phân, thuỷ lợi) hoặc làm thoái hoá đất (phá rừng, canh tác bừa bãi).
Loại trừ các cách hiểu sai
- «Đặc trưng bởi độ cứng, rắn chắc»: sai, vì đất mô tả là tơi xốp.
- «Đặc trưng bởi thành phần khoáng duy nhất»: sai, đất còn có hữu cơ, nước, không khí.
- «Đặc trưng bởi độ dày lớn»: sai, tầng đất chỉ là lớp mỏng, dày từ vài cm đến vài m.
- «Đặc trưng bởi độ phì»: đúng.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm «độ phì» với «độ phì nhiêu» về nghĩa thì giống nhau, nhưng trong bài trắc nghiệm hãy ghi theo SGK là độ phì.
- Nhầm đất với đá mẹ: đá mẹ là sản phẩm gốc, còn đất đã có sinh vật và mùn tham gia.
- Cho rằng chỉ khí hậu quyết định đất: thực tế là sự kết hợp của nhiều nhân tố.
Bài luyện tập
- Điền từ: «Đất là lớp vật chất … ở bề mặt lục địa, được đặc trưng bởi …». Đáp án: tơi xốp; độ phì.
- Vì sao đất trồng ở vùng đồi dốc bị bóc trọc thường kém màu mỡ hơn đất ở đồng bằng? Gợi ý: mất lớp phủ thực vật nên xói mòn mạnh, mùn bị rửa trôi, tầng đất mỏng và độ phì giảm; đồng bằng thì phù sa tích tụ.
- Nêu hai việc con người có thể làm để tăng độ phì cho đất. Gợi ý: bón phân hữu cơ, luân canh cây họ đậu, làm thuỷ lợi hợp lí, trồng cây che phủ.
Câu hỏi thường gặp
Thổ nhưỡng là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, có đặc trưng cơ bản là gì?
Đặc trưng cơ bản là độ phì, tức khả năng cung cấp nước, nhiệt, khí và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng, phát triển.
Độ phì của đất phụ thuộc vào những yếu tố nào?
Phụ thuộc chủ yếu vào lượng mùn, thành phần cơ giới, độ ẩm, độ thoáng khí và phản ứng của đất, đồng thời chịu tác động của đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và con người.
Đất gồm những thành phần nào?
Đất gồm chất khoáng, chất hữu cơ, nước và không khí. Chất khoáng chiếm tỉ lệ lớn nhất, chất hữu cơ ít nhưng giữ vai trò quan trọng với độ phì.
Vì sao đất khác với đá mẹ?
Đá mẹ là vật chất vô cơ ban đầu, còn đất đã chịu tác động của khí hậu, sinh vật nên tơi xốp, chứa mùn và có độ phì cho cây sinh trưởng.