Trả lời nhanh
Nguyên nhân chủ yếu gây ra sóng thần là động đất xảy ra dưới đáy biển, đại dương. Khi một mảng vỏ Trái Đất bị đứt gãy hoặc trượt đột ngột, cả khối nước phía trên bị đẩy lên hoặc hạ xuống, tạo ra sóng lan đi hàng trăm, hàng nghìn kilômét. Núi lửa phun ngầm, lở đất dưới biển cũng có thể gây sóng thần nhưng ít gặp hơn. Gió và bão chỉ tạo sóng thường, không phải sóng thần.
Sóng thần hình thành như thế nào?
Sóng thần (tsunami, tiếng Nhật nghĩa là “sóng ở bến cảng”) là những đợt sóng có chu kì rất dài và năng lượng cực lớn. Quá trình hình thành thường diễn ra theo các bước sau.
- Ở vùng tiếp xúc giữa hai mảng kiến tạo, một mảng bị nén lại và tích tụ năng lượng trong thời gian dài.
- Khi năng lượng được giải phóng, đáy biển bị nâng lên hoặc sụt xuống đột ngột, gây ra động đất.
- Toàn bộ cột nước từ đáy lên mặt biển bị xô lệch, tạo thành sóng lan ra mọi hướng.
- Ngoài khơi, sóng cao chỉ khoảng dưới một mét nên tàu thuyền khó nhận ra, nhưng truyền đi rất nhanh, có thể tới vài trăm kilômét mỗi giờ.
- Vào gần bờ, nước nông làm sóng chậm lại, dồn năng lượng lên cao và đập vào đất liền với sức tàn phá lớn.
Vì sao không phải các nguyên nhân khác?
| Nguyên nhân | Tạo ra hiện tượng gì | Có phải nguyên nhân chủ yếu của sóng thần? |
|---|---|---|
| Động đất dưới đáy biển | Dịch chuyển cả khối nước từ đáy lên mặt | Đúng, chiếm phần lớn các trận sóng thần |
| Gió thổi | Sóng biển thông thường, chỉ tác động lớp nước mặt | Không |
| Bão | Sóng lớn và nước dâng do bão, kéo dài vài giờ đến vài ngày | Không |
| Sức hút Mặt Trăng, Mặt Trời | Thuỷ triều lên xuống theo chu kì | Không |
| Núi lửa phun ngầm, sạt lở sườn dốc đáy biển | Có thể làm dịch chuyển nước đột ngột | Chỉ là nguyên nhân phụ, hiếm hơn |
Phân biệt sóng thần với sóng biển thường
- Nguồn gốc: sóng thần do biến động địa chất ở đáy biển; sóng thường do gió.
- Độ sâu ảnh hưởng: sóng thần liên quan đến toàn bộ cột nước; sóng gió chỉ ở lớp mặt.
- Chu kì: sóng thần cách nhau hàng chục phút, sóng gió chỉ vài giây.
- Sức tàn phá: sóng thần có thể tràn sâu vào đất liền, cuốn trôi nhà cửa, tàu thuyền.
Mẹo nhớ
Chữ “thần” trong sóng thần gợi ý sức mạnh khủng khiếp, và nguồn năng lượng ấy đến từ lòng đất chứ không đến từ bầu trời. Gặp câu hỏi trắc nghiệm, nếu thấy các từ như “động đất”, “đáy biển”, “đứt gãy” thì hầu như đó là đáp án. Nếu thấy “gió”, hãy nhớ đó là nguyên nhân của sóng biển thường, bạn có thể xem thêm ở bài Nguyên nhân chủ yếu tạo nên sóng biển.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm sóng thần với nước dâng do bão. Nước dâng do bão gắn với áp thấp và gió mạnh, còn sóng thần có thể xuất hiện ngay cả khi trời quang.
- Nghĩ rằng sóng thần luôn cao ngay từ ngoài khơi. Thực tế sóng chỉ dựng cao khi vào vùng nước nông gần bờ.
- Cho rằng động đất trên đất liền nào cũng gây sóng thần. Chỉ động đất đủ mạnh, nông và xảy ra dưới biển mới làm dịch chuyển nước đáng kể.
Vùng thường xảy ra sóng thần
Phần lớn sóng thần xuất hiện quanh Thái Bình Dương, nơi có “vành đai lửa” với nhiều đới hút chìm, động đất và núi lửa hoạt động mạnh. Các vùng ven biển Nhật Bản, Indonesia hay Chile vì thế có hệ thống cảnh báo sớm khá chặt chẽ.
Luyện tập
- Điền vào chỗ trống: Sóng thần chủ yếu sinh ra do ________ ở đáy đại dương.
- Vì sao tàu đang ở ngoài khơi sâu thường ít cảm nhận được sóng thần?
- Kể hai việc cần làm khi nhận được cảnh báo sóng thần.
Đáp án gợi ý:
- Động đất.
- Ngoài khơi sâu, sóng thần có bước sóng rất dài nhưng biên độ nhỏ, nên chỉ gây dập dềnh nhẹ.
- Di chuyển nhanh lên nơi cao, tránh xa bờ biển; theo dõi thông báo chính thức từ cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Sóng thần có phải do gió gây ra không?
Không. Gió chỉ tạo sóng ở lớp nước mặt. Sóng thần sinh ra từ biến động địa chất ở đáy biển, chủ yếu là động đất.
Ngoài động đất, còn nguyên nhân nào gây sóng thần?
Núi lửa phun ngầm dưới biển, sạt lở lớn trên sườn dốc đáy biển hoặc va chạm thiên thạch, nhưng các nguyên nhân này hiếm gặp hơn nhiều.
Vì sao sóng thần ra gần bờ mới cao?
Khi vào vùng nước nông, tốc độ sóng giảm, năng lượng bị dồn lại nên chiều cao sóng tăng mạnh.