Trả lời nhanh
Điền: giảm. Ở nước ta, càng về phía Nam thì biên độ nhiệt năm càng giảm, còn nhiệt độ trung bình năm càng tăng. Lý do chính là vĩ độ càng thấp thì Mặt Trời chiếu càng gần vuông góc quanh năm, đồng thời gió mùa Đông Bắc càng yếu đi nên mùa đông bớt lạnh.
Hiểu đúng câu hỏi
Biên độ nhiệt năm là hiệu số giữa nhiệt độ trung bình của tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất trong năm. Biên độ càng lớn nghĩa là chênh lệch giữa mùa nóng và mùa lạnh càng rõ.
Câu này thường được ra dưới dạng điền khuyết: “Càng về phía Nam, biên độ nhiệt độ năm càng …”. Từ cần điền là giảm (nhỏ dần).
Vì sao càng về Nam biên độ nhiệt càng giảm?
- Vĩ độ thấp dần. Miền Nam gần xích đạo hơn, góc nhập xạ lớn và ít thay đổi trong năm. Vì vậy lượng nhiệt nhận được giữa các tháng chênh nhau không nhiều.
- Độ dài ngày đêm ít chênh lệch. Gần xích đạo, ngày và đêm gần bằng nhau quanh năm, nên mùa đông không bị “thiếu nắng” như ở miền Bắc.
- Gió mùa Đông Bắc yếu dần. Khối khí lạnh phương Bắc tràn xuống mạnh ở miền Bắc, suy yếu khi vượt dãy Bạch Mã và gần như không còn ảnh hưởng ở Nam Bộ. Tháng lạnh nhất vì thế không còn quá thấp.
Kết quả: tháng nóng thì ở đâu cũng nóng, nhưng tháng lạnh ở phía Nam “ấm” hơn nhiều, nên hiệu số nhỏ lại.
Số liệu minh hoạ (làm tròn)
| Địa điểm | Vị trí | Nhiệt độ TB năm | Biên độ nhiệt năm |
|---|---|---|---|
| Hà Nội | Bắc | khoảng 23–24°C | khoảng 12°C |
| Huế | Trung | khoảng 25°C | khoảng 9°C |
| TP. Hồ Chí Minh | Nam | khoảng 27°C | khoảng 3°C |
Bảng cho thấy hai xu hướng ngược chiều nhau: đi từ Bắc vào Nam, nhiệt độ trung bình tăng còn biên độ giảm. Đây là số liệu làm tròn để so sánh, các bảng số liệu trong sách có thể chênh nhẹ tuỳ giai đoạn thống kê.
Loại trừ các cách hiểu sai
- “Biên độ tăng”: sai, vì đây là đặc điểm của miền Bắc và các vùng vĩ độ cao hơn.
- “Biên độ không đổi”: sai, vì số liệu Hà Nội – Huế – TP. Hồ Chí Minh khác nhau rõ rệt.
- Nhầm với nhiệt độ trung bình: nhiệt độ trung bình năm thì tăng khi vào Nam. Hai đại lượng này biến thiên ngược nhau.
Mẹo nhớ
Nhớ câu: “Vào Nam – nóng đều quanh năm”. Nóng đều nghĩa là ít chênh giữa các tháng, tức biên độ nhỏ. Có thể nhớ thêm: miền Nam chỉ phân hoá hai mùa mưa – khô, còn miền Bắc mới có đủ bốn mùa nóng – lạnh rõ rệt.
Lỗi sai thường gặp
- Viết “biên độ nhiệt giảm vì nhiệt độ giảm” – sai, nhiệt độ trung bình lại tăng.
- Quên nêu nguyên nhân gió mùa Đông Bắc suy yếu khi giải thích, nên bài thiếu ý.
- Nhầm biên độ nhiệt năm với biên độ nhiệt ngày (chênh lệch giữa nhiệt độ cao nhất và thấp nhất trong một ngày).
Luyện tập
Câu 1. Một trạm A có tháng nóng nhất 29°C, tháng lạnh nhất 17°C; trạm B có tháng nóng nhất 29°C, tháng lạnh nhất 26°C. Tính biên độ nhiệt năm và cho biết trạm nào nhiều khả năng ở phía Nam hơn. (Số liệu tự đặt để luyện tập.)
Đáp án: Trạm A: 29 − 17 = 12°C; trạm B: 29 − 26 = 3°C. Biên độ B nhỏ hơn nên B nhiều khả năng ở phía Nam hơn.
Câu 2. Nêu hai nguyên nhân khiến biên độ nhiệt năm ở Nam Bộ nhỏ hơn ở Bắc Bộ.
Đáp án gợi ý: (1) Nam Bộ ở vĩ độ thấp, góc chiếu Mặt Trời lớn quanh năm; (2) gió mùa Đông Bắc hầu như không ảnh hưởng tới Nam Bộ nên không có mùa đông lạnh.
Câu 3. Nhận xét xu hướng nhiệt độ trung bình năm và biên độ nhiệt năm từ Bắc vào Nam.
Đáp án: Nhiệt độ trung bình năm tăng dần, biên độ nhiệt năm giảm dần.
Câu hỏi thường gặp
Càng về phía Nam thì biên độ nhiệt năm thay đổi thế nào?
Biên độ nhiệt năm giảm dần, vì vĩ độ thấp hơn, nhận nhiều nhiệt đều quanh năm và gió mùa Đông Bắc suy yếu.
Càng về phía Nam thì nhiệt độ trung bình năm tăng hay giảm?
Tăng. Nhiệt độ trung bình năm tăng còn biên độ nhiệt năm giảm khi đi từ Bắc vào Nam.
Biên độ nhiệt năm được tính như thế nào?
Lấy nhiệt độ trung bình của tháng nóng nhất trừ đi nhiệt độ trung bình của tháng lạnh nhất trong năm.
Vì sao miền Nam không có mùa đông lạnh?
Do ở gần xích đạo, nhận nhiều nhiệt quanh năm và gió mùa Đông Bắc hầu như không tác động tới Nam Bộ.