Trả lời nhanh
Đất (còn gọi là thổ nhưỡng) là lớp vật chất mỏng, vụn bở bao phủ trên bề mặt các lục địa và đảo, được đặc trưng bởi độ phì. Độ phì là khả năng cung cấp nước, khí, nhiệt và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng. Đặc trưng này phân biệt đất với đá, cát hay các lớp vật liệu vụn khác không nuôi được cây.
Đất là gì?
Đất là lớp ngoài cùng của vỏ Trái Đất, tạo thành từ đá bị phong hoá cùng xác sinh vật phân giải. Lớp này rất mỏng so với bán kính Trái Đất nhưng là nền tảng cho nông nghiệp, lâm nghiệp và cả hệ sinh thái trên cạn. Điều làm đất khác với “đống đá vụn” chính là độ phì: đất giữ được nước, không khí và dinh dưỡng, từ đó cây mới mọc được.
Thành phần của đất
| Thành phần | Vai trò chính |
|---|---|
| Chất khoáng | Tạo khung đất, cung cấp các nguyên tố vô cơ như kali, canxi, phospho |
| Chất hữu cơ (mùn) | Giữ dinh dưỡng, làm đất tơi xốp, tăng độ phì |
| Nước trong đất | Hoà tan chất dinh dưỡng để rễ hút |
| Không khí trong đất | Cung cấp oxygen cho rễ và vi sinh vật hô hấp |
Các nhân tố hình thành đất
- Đá mẹ: quyết định thành phần khoáng và tính chất vật lí ban đầu của đất (đất hình thành trên đá badan khác đất trên đá vôi).
- Khí hậu: nhiệt độ và lượng mưa chi phối tốc độ phong hoá, rửa trôi, phân giải chất hữu cơ.
- Sinh vật: thực vật cung cấp xác hữu cơ; vi sinh vật phân giải thành mùn; giun đất làm đất tơi xốp.
- Địa hình: độ dốc ảnh hưởng đến xói mòn và độ dày tầng đất; ở nơi bằng phẳng đất dày, ở dốc đất thường mỏng.
- Thời gian: đất cần rất lâu mới hình thành; tuổi đất ảnh hưởng đến độ dày tầng đất.
- Con người: canh tác, bón phân, tưới tiêu có thể cải tạo hoặc làm thoái hoá đất.
Vì sao “độ phì” là đặc trưng?
Đá vụn hay cát khô cũng là “vật chất vụn bở” nhưng thường không giữ được nước và dinh dưỡng. Chỉ có đất tốt mới đồng thời có: nước, không khí, khoáng và mùn ở tỉ lệ cân đối. Vì vậy khi đề hỏi đặc trưng của đất, đáp án là độ phì chứ không phải “độ dày”, “màu sắc” hay “độ cứng”.
Bảo vệ đất
- Trồng cây che phủ, làm ruộng bậc thang trên đất dốc để chống xói mòn.
- Bón phân hữu cơ, luân canh để giữ độ phì.
- Hạn chế dùng hoá chất độc hại, tránh gây ô nhiễm và chai cứng đất.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “độ phì” với “độ phì nhiêu của riêng một loại đất”; thực tế mọi loại đất đều có độ phì ở mức khác nhau.
- Cho rằng khí hậu là nhân tố duy nhất quyết định loại đất.
- Quên rằng chất hữu cơ chiếm tỉ lệ rất nhỏ nhưng có vai trò rất lớn.
Luyện tập
- Vì sao vùng đồi núi dốc dễ bị rửa trôi đất? Đáp án: nước chảy nhanh trên mặt dốc cuốn theo lớp đất mặt, lớp phủ thực vật nếu bị phá thì càng dễ xói mòn.
- Kể hai biện pháp tăng độ phì cho đất trồng. Gợi ý: bón phân hữu cơ, trồng cây họ đậu luân canh.
- Vì sao rừng nhiệt đới thường có tầng mùn mỏng dù cây xanh tốt? Gợi ý: nóng ẩm làm chất hữu cơ phân giải nhanh, cây hấp thụ lại ngay.
Câu hỏi thường gặp
Đất là gì?
Đất (thổ nhưỡng) là lớp vật chất mỏng, vụn bở bao phủ bề mặt lục địa và đảo, đặc trưng bởi độ phì.
Độ phì của đất là gì?
Là khả năng cung cấp nước, không khí, nhiệt và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng và phát triển.
Những nhân tố nào hình thành đất?
Đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và hoạt động của con người.