Trả lời nhanh
Để biết tác giả viết về ai, về sự kiện hay đề tài gì, em đọc nhan đề, đoạn mở đầu và các từ ngữ được lặp lại nhiều nhất. Nếu văn bản tập trung vào một người thì đó là “viết về ai”; nếu kể một việc đã xảy ra thì đó là “sự kiện”; nếu bàn về một mảng đời sống chung thì đó là “đề tài”. Cuối cùng, em trả lời thành một câu đầy đủ.
Câu hỏi “Tác giả viết về ai, về sự kiện, đề tài gì?” thường nằm ở phần đầu của bài đọc hiểu, ngay sau khi đọc văn bản. Vì mỗi văn bản có nội dung khác nhau, đáp án phụ thuộc vào bài cụ thể. Bài này giúp em có một cách làm chung, áp dụng được cho mọi văn bản, đặc biệt là văn bản thông tin, kí, truyện và thơ.
1. Phân biệt “ai”, “sự kiện”, “đề tài”, “chủ đề”
Nhiều bạn mất điểm vì trộn lẫn các khái niệm này. Em hãy nhớ bảng sau.
| Khái niệm | Trả lời cho câu hỏi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đối tượng (“viết về ai”) | Nhân vật hoặc con người được nói tới | Chú bé liên lạc Lượm; Dế Mèn; một người lính |
| Sự kiện | Việc gì đã xảy ra, ở đâu, khi nào | Một lễ hội, một trận đánh, một chuyến đi, một ngày hội của trường |
| Đề tài | Phạm vi hiện thực được chọn để viết | Tình đồng đội, thiên nhiên quê hương, bảo vệ môi trường, tuổi học trò |
| Chủ đề | Vấn đề cốt lõi, ý nghĩa tác giả muốn gửi gắm | Ca ngợi tình đồng đội gắn bó trong gian khổ |
Mẹo nhớ: đề tài là “viết về cái gì”, còn chủ đề là “viết về nó để nói điều gì”. Đề tài thường là một cụm danh từ; chủ đề thường là một nhận định hoặc thông điệp.
2. Bốn bước xác định nhanh
- Đọc nhan đề và chú thích nguồn. Nhan đề thường chứa đối tượng hoặc đề tài, chẳng hạn tên nhân vật, tên địa danh, tên sự việc.
- Đọc kĩ đoạn mở đầu (sa-pô) và đoạn kết. Với văn bản thông tin, câu đầu thường nêu luôn sự kiện hoặc vấn đề.
- Gạch chân từ ngữ lặp lại. Từ nào xuất hiện nhiều lần, thường là tên riêng hoặc danh từ chính, chính là đối tượng hay đề tài.
- Tự đặt câu hỏi: “Ai làm gì?” (đối tượng), “Chuyện gì xảy ra, lúc nào, ở đâu?” (sự kiện), “Văn bản nói về mảng đời sống nào?” (đề tài).
3. Cách xác định theo từng thể loại
- Truyện: đối tượng là nhân vật chính, sự kiện là biến cố làm cốt truyện vận động. Ví dụ đoạn trích “Bài học đường đời đầu tiên” (Tô Hoài) viết về Dế Mèn và việc Mèn trêu chọc Dế Choắt dẫn đến hậu quả đáng tiếc.
- Thơ: thường không có sự kiện rõ, nên em tìm đề tài qua hình ảnh và cảm xúc chủ đạo. Bài “Lượm” của Tố Hữu viết về chú bé liên lạc trong kháng chiến chống Pháp; bài “Đồng chí” của Chính Hữu có đề tài là tình đồng đội của người lính.
- Văn bản thông tin: chú ý thời gian, địa điểm, con số. “Sự kiện” thường được nêu rõ ngay đầu bài, ví dụ một lễ hội, một phát hiện khoa học.
- Kí, tuỳ bút: đối tượng thường là một vùng đất hay một cảnh vật. “Cô Tô” của Nguyễn Tuân viết về vẻ đẹp thiên nhiên vùng đảo Cô Tô sau cơn bão.
- Văn bản nghị luận: không có nhân vật, em tìm vấn đề được bàn luận. “Hịch tướng sĩ” viết về lời kêu gọi tướng sĩ nâng cao tinh thần cảnh giác, quyết tâm đánh giặc của Trần Quốc Tuấn.
4. Mẫu câu trả lời gọn, đủ ý
- “Trong văn bản …, tác giả viết về …(đối tượng).”
- “Văn bản kể lại sự kiện …(việc gì, ở đâu, khi nào).”
- “Đề tài của văn bản là …(mảng đời sống).”
Tuỳ câu hỏi, em chỉ chọn mẫu phù hợp; không cần trả lời cả ba nếu văn bản không có sự kiện.
5. Ví dụ minh hoạ (đoạn do thầy tự đặt)
Sáng Chủ nhật vừa qua, trường THCS Hòa Bình tổ chức ngày hội “Đổi sách cũ lấy cây xanh”. Hơn ba trăm học sinh mang sách cũ đến đổi lấy cây con để trồng ở sân trường và nhà mình. Sau buổi sáng, ban tổ chức thu được gần hai nghìn cuốn sách, gửi tặng thư viện các trường vùng khó khăn.
- Viết về ai? Học sinh trường THCS Hòa Bình (tập thể tham gia).
- Sự kiện: ngày hội “Đổi sách cũ lấy cây xanh” diễn ra sáng Chủ nhật tại trường.
- Đề tài: hoạt động cộng đồng gắn với bảo vệ môi trường và chia sẻ sách.
- Chủ đề: khuyến khích lối sống xanh, biết sẻ chia của học sinh.
6. Lỗi sai thường gặp
- Chép nguyên nhan đề làm đáp án mà không diễn đạt rõ nội dung.
- Nhầm đề tài với chủ đề: trả lời bằng cả một thông điệp dài, trong khi câu hỏi chỉ cần nêu phạm vi nội dung.
- Nhầm người kể với đối tượng được viết: tác giả hoặc nhân vật “tôi” kể chuyện chưa chắc là người được viết đến.
- Bỏ sót thời gian, địa điểm khi trả lời về sự kiện.
- Lấy chi tiết nhỏ làm đề tài chính do chỉ đọc một đoạn giữa bài.
7. Luyện tập
Bài 1. Đọc đoạn: “Năm 1911, từ bến Nhà Rồng, người thanh niên Nguyễn Tất Thành lên tàu ra đi tìm đường cứu nước.” Hãy xác định đối tượng và sự kiện.
Đáp án: Đối tượng là người thanh niên Nguyễn Tất Thành (Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này). Sự kiện là việc Người rời bến Nhà Rồng năm 1911 để tìm đường cứu nước.
Bài 2. Một văn bản có nhan đề “Giữ gìn góc học tập gọn gàng”, nói về cách sắp xếp sách vở, bàn học. Đây là đề tài hay sự kiện?
Đáp án: Đây là đề tài (nếp sống, thói quen học tập), không có sự kiện cụ thể nào được kể.
Bài 3. Trong truyện kể ở ngôi thứ nhất, nhân vật “tôi” kể về người bà. Văn bản viết về ai?
Đáp án: Viết về người bà. “Tôi” chỉ là người kể chuyện, dù có thể xuất hiện nhiều trong lời kể.
Khi làm bài cụ thể, em hãy áp dụng các bước ở mục 2 vào đúng văn bản trong đề. Nếu cần soát lại bố cục và nội dung từng bài, em xem thêm phần soạn văn tương ứng trong sách đang học.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài khác chủ đề của văn bản như thế nào?
Đề tài là phạm vi hiện thực được chọn để viết (ví dụ tình đồng đội, thiên nhiên). Chủ đề là vấn đề cốt lõi, thông điệp tác giả gửi gắm qua đề tài đó.
Văn bản không có sự kiện thì trả lời thế nào?
Với thơ, kí, nghị luận, em có thể ghi rõ văn bản không kể sự kiện cụ thể mà tập trung vào đối tượng hoặc đề tài, rồi nêu đối tượng hay đề tài đó.
Làm sao nhận ra tác giả viết về ai khi truyện kể ngôi thứ nhất?
Em xem ai là người được miêu tả, được nhắc đến nhiều nhất và có hành động, đặc điểm rõ nhất. Nhân vật xưng "tôi" có thể chỉ là người kể.
Câu trả lời nên dài bao nhiêu?
Chỉ cần 1–2 câu đủ ý, nêu đúng đối tượng, sự kiện hoặc đề tài, kèm thời gian, địa điểm nếu có.