Trả lời nhanh
Phát biểu không đúng về sinh quyển thường là phát biểu thu hẹp hoặc nói sai phạm vi: ví dụ cho rằng sinh quyển chỉ gồm thực vật và động vật trên cạn, không có ở đại dương, hoặc sinh vật phân bố đều khắp nơi. Cách chọn nhanh: đối chiếu từng phương án với năm ý đúng ở dưới đây, phương án nào mâu thuẫn với chúng chính là đáp án.
Năm ý đúng về sinh quyển cần thuộc lòng
- Khái niệm: sinh quyển là một quyển của Trái Đất, trong đó có toàn bộ sinh vật sinh sống (thực vật, động vật, vi sinh vật và con người).
- Giới hạn: gồm toàn bộ thủy quyển, phần thấp của khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng và lớp vỏ phong hóa. Phía trên tới nơi tiếp giáp lớp ôdôn của khí quyển, phía dưới đến đáy đại dương; trên lục địa tới đáy lớp vỏ phong hóa.
- Phân bố không đều: sinh vật tập trung ở nơi có đủ nhiệt, ẩm, ánh sáng và đất; thưa thớt ở hoang mạc, vùng cực, đỉnh núi cao.
- Nhiều nhân tố chi phối: khí hậu, đất, địa hình, nước và sinh vật, trong đó khí hậu có vai trò hàng đầu.
- Con người là nhân tố tác động mạnh: có thể làm giàu hoặc làm nghèo sinh quyển (trồng rừng, thuần dưỡng cây trồng hay phá rừng, săn bắt quá mức).
Các phát biểu sai hay gặp và vì sao sai
| Phát biểu sai | Vì sao sai |
|---|---|
| Sinh quyển chỉ gồm thực vật và động vật | Còn vi sinh vật (sinh vật phân giải), và cả môi trường sống nằm trong phạm vi sinh quyển. |
| Sinh quyển chỉ tồn tại trên mặt đất | Sinh vật còn sống trong nước và dưới lớp đất, vỏ phong hóa; đại dương là một phần quan trọng. |
| Sinh vật phân bố đồng đều trên toàn Trái Đất | Phân bố phụ thuộc điều kiện tự nhiên nên rất chênh lệch giữa rừng mưa nhiệt đới và hoang mạc. |
| Con người không ảnh hưởng đến sinh quyển | Hoạt động của con người làm thay đổi diện tích rừng, thành phần loài và cả khí hậu. |
| Sinh quyển nằm hoàn toàn trong khí quyển | Sinh quyển chỉ chiếm phần thấp của khí quyển, đồng thời bao gồm thủy quyển, thổ nhưỡng và vỏ phong hóa. |
Thành phần của sinh quyển
Về mặt chức năng, các sinh vật trong sinh quyển được chia thành ba nhóm:
- Sinh vật sản xuất: thực vật, tảo, tạo chất hữu cơ từ ánh sáng mặt trời.
- Sinh vật tiêu thụ: động vật ăn thực vật, ăn thịt.
- Sinh vật phân giải: vi khuẩn, nấm, phân hủy xác chết thành chất vô cơ trả lại cho đất.
Ba nhóm này gắn kết với nhau qua chuỗi và lưới thức ăn, tạo ra vòng tuần hoàn vật chất và năng lượng.
Cách tìm “phát biểu không đúng” trong bài trắc nghiệm
- Gạch chân từ phủ định “không đúng” ngay từ đầu để tránh chọn nhầm phát biểu đúng.
- Đọc từng phương án và tự hỏi: ý này có mâu thuẫn với năm ý đúng ở trên không?
- Cảnh giác với các từ tuyệt đối như “chỉ”, “toàn bộ”, “đồng đều”, “không bao giờ”. Những phát biểu có từ này thường là phát biểu sai.
- Loại dần từng phương án, phương án còn lại sau cùng là đáp án.
Mối liên hệ với các lớp vỏ khác
Sinh quyển không tách rời mà đan xen với khí quyển, thủy quyển, thạch quyển và thổ nhưỡng. Sinh vật lấy nước, khí và chất khoáng từ các quyển này, đồng thời làm biến đổi chúng: cây xanh thải khí oxi, rễ cây phá vỡ đá, xác sinh vật tạo mùn cho đất. Vì thế, khi một quyển bị thay đổi (ví dụ khí hậu ấm lên), sinh quyển sẽ thay đổi theo.
Luyện tập có đáp án
Câu 1. Giới hạn trên và giới hạn dưới của sinh quyển là gì?
Đáp án: Giới hạn trên là nơi tiếp giáp lớp ôdôn; giới hạn dưới là đáy đại dương và đáy lớp vỏ phong hóa trên lục địa.
Câu 2. Nêu hai ví dụ cho thấy con người tác động mạnh đến sinh quyển.
Đáp án: Trồng rừng, thuần dưỡng giống cây trồng vật nuôi (tác động tích cực); chặt phá rừng, đánh bắt quá mức (tác động tiêu cực).
Câu 3. Vì sao hoang mạc có ít sinh vật?
Đáp án: Thiếu nước và độ ẩm, nhiệt độ chênh lệch lớn, đất nghèo mùn nên điều kiện sống khắc nghiệt.
Câu hỏi thường gặp
Giới hạn của sinh quyển gồm những gì?
Gồm toàn bộ thủy quyển, phần thấp của khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng và lớp vỏ phong hóa.
Sinh vật phân bố trên Trái Đất có đồng đều không?
Không. Sinh vật tập trung nhiều ở nơi có nhiệt, ẩm, ánh sáng và đất thuận lợi như rừng mưa nhiệt đới, và rất thưa ở hoang mạc, vùng cực.
Nhân tố nào ảnh hưởng đến sự phân bố sinh vật?
Khí hậu, đất, địa hình, nước, sinh vật và con người; khí hậu giữ vai trò quan trọng nhất.
Làm sao nhận ra phát biểu sai về sinh quyển trong đề trắc nghiệm?
Đối chiếu với khái niệm và giới hạn, đồng thời chú ý các từ tuyệt đối như chỉ, toàn bộ, đồng đều vì chúng thường báo hiệu một phát biểu sai.