Trả lời nhanh
Vùng có tuổi đất già nhất là các khối nền cổ, gọi là khiên hay địa khiên, được hình thành từ đại Thái cổ và Nguyên sinh (thuộc tiền Cambri, cách đây trên 540 triệu năm, có nơi hơn 3 tỉ năm). Ví dụ: khiên Canada, khiên Baltic, khối Tây Úc, nền châu Phi. Ở Việt Nam, khối nhân Kon Tum là vùng đá cổ nhất.
Khiên (nền cổ) là gì?
Vỏ Trái Đất không đồng đều về tuổi. Có những khu vực đã ổn định từ rất sớm, ít bị uốn nếp hay đứt gãy mạnh, đó là nền lục địa. Phần lộ ra trên mặt đất của nền cổ nhất được gọi là khiên, trông như tấm mai rùa nằm giữa lục địa.
Đá ở đây chủ yếu là đá biến chất và đá macma rất cổ như gnai, granit, hình thành trong đại Thái cổ và Nguyên sinh. Vì vậy các khiên thường được xem là “lõi” già nhất của mỗi lục địa.
Đặc điểm của vùng đất cổ
- Tuổi rất lớn: thường từ khoảng 540 triệu năm đến hơn 3 tỉ năm. Một số mẫu khoáng vật ở Tây Úc và Canada có tuổi trên 4 tỉ năm, thuộc loại cổ nhất đã biết.
- Địa hình: bị bóc mòn lâu nên thấp, bằng phẳng hoặc đồi thoải, ít núi cao.
- Cấu trúc: cứng, ổn định, ít động đất và núi lửa.
- Khoáng sản: giàu kim loại như sắt, vàng, niken, đồng, uranium; một số nơi có kim cương.
Ví dụ các vùng đất già nhất trên thế giới
| Khu vực | Tên gọi thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bắc Mỹ | Khiên Canada (khiên Laurentia) | Chiếm phần lớn miền đông và bắc Canada, rất giàu khoáng sản |
| Bắc Âu | Khiên Baltic (Fennoscandia) | Gồm Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy và một phần Nga |
| Châu Úc | Nền Tây Úc | Có các khối Pilbara và Yilgarn, chứa khoáng vật tuổi hơn 4 tỉ năm |
| Châu Phi | Nền châu Phi | Phần lớn lục địa là nền cổ, nhiều cao nguyên |
| Nam Mỹ | Nền Guyana và nền Brasil | Có các cao nguyên cổ rộng lớn |
Ở Việt Nam, vùng nào có đá cổ nhất?
Nước ta chủ yếu nằm trong đới uốn nếp trẻ hơn, nhưng vẫn có những khối nhân cổ. Nổi bật là khối nhân Kon Tum ở Tây Nguyên, với các đá biến chất hình thành từ tiền Cambri.
Các vùng này sau đó chịu nhiều lần nâng lên, hạ xuống trong những giai đoạn kiến tạo về sau, nên địa hình hiện nay là kết quả của cả những quá trình cũ lẫn mới.
So sánh vùng đất già và vùng đất trẻ
- Vùng đất già (nền cổ): ổn định, địa hình thấp, ít thiên tai kiến tạo, nhiều khoáng sản kim loại.
- Vùng đất trẻ (núi uốn nếp mới như Himalaya, Andes): địa hình cao, hiểm trở, nhiều động đất và núi lửa.
Mẹo nhớ
Chỉ cần nhớ chuỗi: khiên – nền cổ – tiền Cambri – già nhất. Khi gặp câu hỏi “tuổi già nhất”, hãy chọn phương án nói về khiên hoặc nền cổ; khi hỏi “trẻ nhất”, hãy nghĩ đến các vòng đai núi uốn nếp mới.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm vùng núi cao với vùng đất cổ. Núi cao thường là vùng trẻ, đang được nâng lên.
- Nhầm “tuổi của Trái Đất” (khoảng 4,6 tỉ năm) với tuổi của một vùng đá cụ thể.
- Cho rằng đất già thì nhất định không còn khoáng sản. Ngược lại, đây là nơi giàu khoáng sản kim loại.
Luyện tập
- Khiên là gì? Đáp án: phần nền cổ nhất của lục địa lộ ra trên mặt đất, cấu tạo bởi đá biến chất và macma tiền Cambri.
- Kể tên hai khiên cổ ở Bắc Bán Cầu. Đáp án: khiên Canada và khiên Baltic.
- Vì sao địa hình khiên thường thấp, bằng phẳng? Đáp án: vì bị ngoại lực bóc mòn trong thời gian rất dài.
Câu hỏi thường gặp
Vùng có tuổi đất già nhất là vùng nào?
Là các khiên (nền cổ) của các lục địa, được hình thành từ đại Thái cổ và Nguyên sinh, thuộc giai đoạn tiền Cambri.
Khiên Canada có tuổi bao nhiêu?
Đá của khiên Canada có tuổi từ hàng tỉ năm, nhiều nơi trên 2,5 tỉ năm; một số khu vực có đá cổ tới khoảng 4 tỉ năm.
Ở Việt Nam, khối nào cổ nhất?
Khối nhân Kon Tum ở Tây Nguyên là một trong những khối đá cổ nhất nước ta, hình thành từ tiền Cambri.
Vì sao vùng đất cổ giàu khoáng sản?
Vì trải qua thời gian dài, nhiều quá trình macma, biến chất và tích tụ đã tập trung các kim loại như sắt, vàng, niken và đồng trong đá.