Trả lời nhanh
Núi trẻ là những dãy núi mới được hình thành trong các vận động tạo núi gần đây (khoảng vài chục triệu năm trở lại), chưa bị bào mòn nhiều nên cao, đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng sâu và hẹp. Dãy Hi-ma-lay-a ở Nam Á hình thành do mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a va chạm với mảng Á – Âu (hai mảng lục địa), có đỉnh Ê-vơ-rét cao 8 848,86 m, cao nhất thế giới. Dãy An-đét chạy dọc bờ tây Nam Mỹ, hình thành do mảng đại dương Na-xca hút chìm xuống dưới mảng lục địa Nam Mỹ, nên có rất nhiều núi lửa và động đất. Cả hai vẫn đang tiếp tục được nâng lên.
Núi trẻ là gì? Phân biệt núi trẻ và núi già
Núi là dạng địa hình nhô cao rõ rệt so với xung quanh, thường có độ cao tuyệt đối từ 500 m trở lên, gồm đỉnh, sườn và chân núi. Căn cứ vào thời gian hình thành và mức độ bị ngoại lực bào mòn, người ta chia núi thành núi già và núi trẻ.
| Đặc điểm | Núi trẻ | Núi già |
|---|---|---|
| Thời gian hình thành | Gần đây, khoảng vài chục triệu năm | Rất lâu, hàng trăm triệu năm |
| Độ cao | Thường rất cao | Thấp hơn do bị bào mòn lâu dài |
| Đỉnh | Nhọn, lởm chởm | Tròn |
| Sườn | Dốc | Thoải |
| Thung lũng | Hẹp và sâu | Rộng, nông |
| Hoạt động địa chất | Còn mạnh: động đất, núi lửa, tiếp tục nâng lên | Tương đối ổn định |
| Ví dụ | Hi-ma-lay-a, An-đét, An-pơ, Rốc-ki | U-ran, A-pa-lát, Xcan-đi-na-vi |
Trên Trái Đất, núi trẻ tập trung thành hai vành đai lớn, trùng với ranh giới các mảng kiến tạo: vành đai An-pơ – Hi-ma-lay-a chạy từ Nam Âu qua Tây Á đến Nam Á, và vành đai quanh Thái Bình Dương gồm các dãy núi ven bờ châu Mỹ (Rốc-ki, An-đét) và các vòng cung đảo ở Đông Á. Đây cũng là những nơi thường xảy ra động đất và núi lửa.
Dãy Hi-ma-lay-a: vị trí, đặc điểm, sự hình thành
Vị trí
- Nằm ở phía bắc khu vực Nam Á, chạy theo hình cánh cung dài khoảng 2 400 km theo hướng tây bắc – đông nam.
- Là ranh giới tự nhiên giữa đồng bằng Ấn – Hằng ở phía nam và sơn nguyên Tây Tạng ở phía bắc.
- Trải qua lãnh thổ hoặc biên giới của nhiều quốc gia: Ấn Độ, Nê-pan, Bu-tan, Trung Quốc, Pa-ki-xtan.
Đặc điểm
- Cao và đồ sộ nhất thế giới: có hàng trăm đỉnh cao trên 7 000 m và phần lớn các đỉnh trên 8 000 m của Trái Đất. Đỉnh Ê-vơ-rét (Chô-mô-lung-ma) trên biên giới Nê-pan – Trung Quốc cao 8 848,86 m theo số liệu đo đạc công bố năm 2020.
- Địa hình hiểm trở: đỉnh nhọn, sườn rất dốc, nhiều hẻm vực sâu; các đỉnh cao phủ băng tuyết quanh năm.
- Băng hà và sông ngòi: băng tuyết trên núi là nguồn cung cấp nước cho nhiều sông lớn như sông Ấn, sông Hằng, sông Bra-ma-pút.
- Bức chắn khí hậu: dãy núi chặn gió mùa tây nam từ Ấn Độ Dương, gây mưa lớn ở sườn nam, trong khi phía bắc (Tây Tạng) khô và lạnh. Thiên nhiên thay đổi rõ theo độ cao, từ rừng nhiệt đới dưới chân núi đến đồng cỏ núi cao và băng tuyết trên đỉnh.
- Hoạt động địa chất mạnh: khu vực thường xuyên có động đất, ví dụ trận động đất mạnh khoảng 7,8 độ ở Nê-pan năm 2015.
Sự hình thành
Theo thuyết kiến tạo mảng, mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a di chuyển dần lên phía bắc và va chạm với mảng Á – Âu, bắt đầu từ khoảng 50 triệu năm trước. Giữa hai mảng vốn có một vùng biển cổ; khi hai mảng tiến lại gần, lớp đá trầm tích dưới đáy biển bị ép, uốn nếp và đẩy lên cao. Vì cả hai đều là mảng lục địa, vỏ dày và nhẹ, không mảng nào chìm sâu xuống dưới được, nên đá bị nén ép, chồng chất, đứt gãy, khiến địa hình được nâng lên rất cao. Bằng chứng là trên núi cao người ta tìm thấy hóa thạch sinh vật biển trong lớp đá trầm tích.
Quá trình va chạm vẫn đang tiếp diễn với tốc độ vài centimet mỗi năm, nên Hi-ma-lay-a vẫn còn được nâng lên và động đất xảy ra thường xuyên. Đây là kiểu ranh giới hội tụ lục địa – lục địa, ít núi lửa hoạt động.
Dãy An-đét: vị trí, đặc điểm, sự hình thành
Vị trí
- Chạy dọc toàn bộ bờ tây lục địa Nam Mỹ, từ bờ biển Ca-ri-bê ở phía bắc xuống tận cực nam lục địa.
- Theo nhiều tài liệu, An-đét dài khoảng 7 000 km, là dãy núi trên đất liền dài nhất thế giới; chiều rộng thay đổi từ khoảng 200 km đến 700 km.
- Đi qua 7 quốc gia: Vê-nê-xu-ê-la, Cô-lôm-bi-a, Ê-cu-a-đo, Pê-ru, Bô-li-vi-a, Chi-lê, Ác-hen-ti-na.
Đặc điểm
- Cao, đồ sộ: độ cao trung bình khoảng 4 000 m, nhiều đỉnh trên 6 000 m; đỉnh A-côn-ca-goa (Ác-hen-ti-na) cao khoảng 6 961 m, cao nhất châu Mỹ.
- Cấu trúc gồm nhiều dãy song song xen giữa là các thung lũng và cao nguyên rộng, nổi bật là vùng cao nguyên giữa Pê-ru và Bô-li-vi-a.
- Nhiều núi lửa và động đất: An-đét nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương; nhiều núi lửa còn hoạt động, và bờ tây Nam Mỹ từng xảy ra trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận bằng máy đo (Chi-lê, năm 1960).
- Thiên nhiên phân hóa theo độ cao và theo chiều bắc – nam: từ rừng nhiệt đới ở chân núi phía bắc đến đồng cỏ, hoang mạc lạnh, băng tuyết trên cao; sườn tây ở đoạn giữa rất khô hạn.
- Giàu khoáng sản như đồng, thiếc, bạc, vàng do hoạt động mác-ma đi kèm quá trình tạo núi.
Sự hình thành
An-đét được hình thành ở ranh giới hội tụ giữa mảng đại dương Na-xca và mảng lục địa Nam Mỹ. Mảng Na-xca có vỏ mỏng nhưng nặng hơn, khi xô vào mảng Nam Mỹ thì bị hút chìm xuống dưới, tạo nên rãnh vực sâu ngoài khơi bờ tây Nam Mỹ. Phần rìa lục địa bị nén ép, uốn nếp và nâng lên thành núi. Khi mảng đại dương chìm sâu vào lớp man-ti nóng, một phần vật chất nóng chảy thành mác-ma, theo các khe nứt phun lên tạo ra chuỗi núi lửa trên dãy An-đét.
Quá trình hút chìm này đã kéo dài hàng chục triệu năm và vẫn đang diễn ra, giải thích vì sao An-đét có hoạt động núi lửa, động đất mạnh hơn hẳn Hi-ma-lay-a.
So sánh sự hình thành dãy Hi-ma-lay-a và An-đét
| Tiêu chí | Hi-ma-lay-a | An-đét |
|---|---|---|
| Châu lục | Châu Á (Nam Á) | Nam Mỹ (bờ tây) |
| Các mảng tham gia | Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a và Á – Âu | Na-xca và Nam Mỹ |
| Kiểu tiếp xúc | Hội tụ lục địa – lục địa (va chạm) | Hội tụ đại dương – lục địa (hút chìm) |
| Núi lửa | Rất ít | Nhiều, còn hoạt động |
| Động đất | Thường xuyên | Thường xuyên, có trận rất mạnh |
| Đỉnh cao nhất | Ê-vơ-rét, 8 848,86 m | A-côn-ca-goa, khoảng 6 961 m |
| Hiện nay | Vẫn đang được nâng lên | Vẫn đang được nâng lên |
Liên hệ với địa hình Việt Nam
Phần lớn đồi núi nước ta có nguồn gốc lâu đời, đã bị bào mòn trong thời gian dài. Tuy nhiên, vận động tạo núi Hi-ma-lay-a trong giai đoạn Tân kiến tạo đã làm địa hình nước ta được nâng cao và phân thành nhiều bậc, khiến địa hình “trẻ lại”. Dãy Hoàng Liên Sơn ở Tây Bắc, với đỉnh Phan-xi-păng cao khoảng 3 143 m (cao nhất Việt Nam và bán đảo Đông Dương), là vùng núi cao, hiểm trở chịu ảnh hưởng rõ của quá trình này.
Câu hỏi ôn tập có đáp án
Câu 1. Vì sao Hi-ma-lay-a cao hơn An-đét dù cả hai đều là núi trẻ?
Gợi ý: Ở Hi-ma-lay-a, hai mảng lục địa dày và nhẹ va chạm nhau, không mảng nào chìm xuống được nên vỏ Trái Đất bị dồn ép, chồng chất và dày lên rất nhiều, đẩy địa hình lên cao hơn.
Câu 2. Vì sao dãy An-đét có nhiều núi lửa còn Hi-ma-lay-a thì rất ít?
Gợi ý: Ở An-đét, mảng đại dương chìm sâu vào lớp man-ti, vật chất nóng chảy tạo mác-ma phun lên thành núi lửa. Ở Hi-ma-lay-a không có quá trình hút chìm mảng đại dương như vậy.
Câu 3. Nêu ba dấu hiệu giúp nhận biết một dãy núi là núi trẻ.
Gợi ý: Núi cao, đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng sâu và hẹp; thường nằm ở ranh giới các mảng kiến tạo, có động đất, núi lửa.
Câu 4. Hóa thạch sinh vật biển trên núi Hi-ma-lay-a chứng minh điều gì?
Gợi ý: Chứng minh các lớp đá trên núi xưa kia từng nằm dưới đáy biển, sau đó bị nén ép và nâng lên do hai mảng kiến tạo va chạm.
Câu hỏi thường gặp
Núi trẻ là gì?
Núi trẻ là núi mới hình thành trong các vận động tạo núi gần đây, chưa bị bào mòn nhiều nên cao, đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng sâu và hẹp, ví dụ Hi-ma-lay-a, An-đét, An-pơ.
Dãy Hi-ma-lay-a được hình thành như thế nào?
Do mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a di chuyển lên phía bắc va chạm với mảng Á – Âu; đá bị nén ép, uốn nếp, đứt gãy và nâng lên thành núi cao.
Dãy An-đét nằm ở đâu?
An-đét chạy dọc bờ tây lục địa Nam Mỹ, qua 7 quốc gia từ Vê-nê-xu-ê-la đến Chi-lê và Ác-hen-ti-na.
Núi trẻ và núi già khác nhau thế nào?
Núi trẻ hình thành gần đây, cao, đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng hẹp; núi già hình thành hàng trăm triệu năm, bị bào mòn nên thấp hơn, đỉnh tròn, sườn thoải, thung lũng rộng.
Đỉnh núi cao nhất thế giới là đỉnh nào?
Đỉnh Ê-vơ-rét thuộc dãy Hi-ma-lay-a, nằm trên biên giới Nê-pan – Trung Quốc, cao 8 848,86 m theo số liệu công bố năm 2020.