Trả lời nhanh
Địa hình ảnh hưởng đến sự phân bố các loại đất, độ dày tầng đất và cường độ xói mòn – tích tụ. Ở vùng núi cao, nhiệt độ và độ ẩm đổi theo độ cao nên đất phân hoá theo đai; ở sườn dốc đất dễ bị rửa trôi nên tầng đất mỏng; ở nơi trũng, bằng phẳng vật liệu tích tụ nên tầng đất dày.
Địa hình đứng ở đâu trong các nhân tố hình thành đất?
Đất được hình thành dưới tác động đồng thời của nhiều nhân tố. Mỗi nhân tố đóng một vai trò riêng, em nên học theo bảng sau để không nhầm khi gặp câu hỏi “vai trò của … là”.
| Nhân tố | Vai trò chính |
|---|---|
| Đá mẹ | Cung cấp vật chất vô cơ ban đầu, quyết định thành phần khoáng và cơ giới của đất |
| Khí hậu | Nhiệt và ẩm chi phối quá trình phong hoá đá và phân giải chất hữu cơ |
| Sinh vật | Cung cấp chất hữu cơ, tạo mùn, vi sinh vật phân giải |
| Địa hình | Phân bố lại nhiệt ẩm, quyết định xói mòn – tích tụ, độ dày tầng đất |
| Thời gian | Cho biết tuổi đất, đất già thì tầng dày và phát triển hơn |
| Con người | Làm tăng hoặc làm suy giảm độ phì, thay đổi cấu trúc đất |
Địa hình tác động đến đất theo ba hướng
1. Độ cao: làm thay đổi nhiệt, ẩm
Lên cao 100 m, nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C, lượng mưa và mây cũng khác. Do đó cùng một dãy núi, lớp phủ thực vật và loại đất đổi theo độ cao. Trên dãy Hoàng Liên Sơn, chân núi là đất feralit đỏ vàng, lên cao hơn là đất feralit có mùn, trên đỉnh mới đến đất mùn núi cao.
2. Độ dốc và hướng sườn: quyết định xói mòn
Sườn dốc thì nước chảy mạnh, cuốn trôi vật liệu mịn, tầng đất mỏng và nghèo dinh dưỡng. Sườn thoải, đồng bằng thì vật liệu giữ lại, thậm chí được phù sa bồi đắp, nên tầng đất dày. Hướng sườn đón nắng hay đón gió cũng làm nhiệt và ẩm khác nhau.
3. Dạng địa hình: nơi tích tụ hay nơi mất đi
Vùng trũng, thung lũng giữ nước và vật liệu nên đất ẩm, nhiều mùn, dễ có đất glây. Đỉnh đồi, đỉnh núi thì khô và thoát nước nhanh nên đất nghèo hơn.
Phân biệt với các đáp án gây nhiễu
- Nếu phương án nói “cung cấp vật chất ban đầu cho đất” hay “quyết định thành phần khoáng”, đó là vai trò của đá mẹ, không phải địa hình.
- Nếu nói “cung cấp chất hữu cơ, tạo mùn”, đó là vai trò của sinh vật.
- Nếu nói “quyết định nhiệt, ẩm của môi trường phong hoá”, đó chủ yếu là khí hậu.
- Nếu nói “ảnh hưởng đến sự phân bố đất, xói mòn, độ dày tầng đất, đai đất theo độ cao”, đó mới là địa hình.
Ví dụ ở Việt Nam
Đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long có địa hình thấp, bằng phẳng nên phù sa lắng đọng, tạo đất phù sa dày và màu mỡ. Ngược lại, vùng đồi núi trung du bị cày xới liên tục trên sườn dốc thường bị rửa trôi, đất bạc màu, nên người dân làm ruộng bậc thang hoặc trồng cây theo đường đồng mức để giữ đất.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng địa hình “tạo ra” đất. Thực ra địa hình chỉ phân phối lại và điều chỉnh các điều kiện hình thành đất.
- Nhầm vai trò của địa hình với khí hậu vì cả hai đều liên quan đến nhiệt ẩm. Cần nhớ: khí hậu là nguồn nhiệt ẩm chung, địa hình làm nhiệt ẩm khác nhau theo từng nơi.
Luyện tập
- Vì sao đất ở sườn đồi dốc thường có tầng mỏng hơn đất ở chân đồi?
- Nhân tố nào cung cấp vật chất vô cơ ban đầu cho đất?
- Tại sao nói địa hình làm đất phân bố theo đai cao?
Đáp án: (1) Vì nước chảy mạnh trên sườn dốc làm xói mòn, vật liệu bị cuốn xuống chân đồi tích tụ. (2) Đá mẹ. (3) Vì độ cao làm nhiệt độ và độ ẩm thay đổi, kéo theo thay đổi lớp thực vật và loại đất.
Câu hỏi thường gặp
Vai trò của địa hình trong việc hình thành đất là gì?
Địa hình ảnh hưởng đến sự phân bố đất, độ dày tầng đất, cường độ xói mòn và tích tụ, đồng thời làm nhiệt ẩm thay đổi theo độ cao.
Nhân tố nào cung cấp vật chất ban đầu cho đất?
Đá mẹ. Địa hình không cung cấp vật chất mà chỉ phân phối lại các điều kiện hình thành đất.
Vì sao đồng bằng có đất dày hơn vùng núi dốc?
Vì ở đồng bằng nước chảy chậm, vật liệu và phù sa lắng đọng, còn sườn dốc bị xói mòn mạnh nên tầng đất mỏng.