Trả lời nhanh
Khu vực có nhiệt độ trung bình năm cao nhất trên Trái Đất là khu vực chí tuyến (khoảng vĩ độ 20° đến 30° ở cả hai bán cầu), nổi bật là các hoang mạc như Xa-ha-ra hay A-rập. Lý do: bầu trời ít mây, lượng bức xạ mặt trời tới mặt đất lớn quanh năm, trong khi vùng xích đạo mây và mưa nhiều nên làm giảm nhiệt độ trung bình.
Vì sao không phải xích đạo?
Nhiều bạn nghĩ nơi nóng nhất là nơi Mặt Trời lên thiên đỉnh nhiều nhất, tức là xích đạo. Suy nghĩ này đúng một nửa. Xích đạo nhận góc chiếu sáng lớn, nhưng nhiệt độ mặt đất không chỉ phụ thuộc vào góc chiếu mà còn phụ thuộc vào lượng bức xạ thực sự chạm tới bề mặt.
Ở xích đạo, không khí ẩm, mây dày, mưa nhiều gần như quanh năm. Mây phản xạ một phần lớn ánh nắng trở lại không gian, hơi nước lại hấp thụ và tiêu tốn nhiệt khi bốc hơi. Vì thế nhiệt độ trung bình năm ở đây chỉ vào khoảng 25–27°C, rất ổn định nhưng không phải cao nhất.
Vì sao vùng chí tuyến nóng nhất?
- Khí áp cao cận chí tuyến: không khí giáng xuống, khô và ổn định nên rất ít mây, ít mưa.
- Nắng nhiều giờ: mặt đất hứng gần như toàn bộ bức xạ mặt trời, nhất là ở các hoang mạc.
- Mặt đất khô: cát và đá nóng lên rất nhanh, không có hơi nước để lấy bớt nhiệt khi bốc hơi.
- Mùa hạ Mặt Trời gần thiên đỉnh: vào mùa hạ, Mặt Trời lên cao ở chí tuyến, tích nhiệt mạnh trong nhiều tháng liền.
Đây là lý do những kỷ lục nhiệt độ không khí cao nhất thế giới đều được ghi nhận ở các hoang mạc nằm gần hai chí tuyến, chứ không phải trong rừng mưa xích đạo.
So sánh nhanh các khu vực
| Khu vực | Đặc điểm khí hậu | Nhiệt độ trung bình năm |
|---|---|---|
| Xích đạo | Mây nhiều, mưa nhiều, ít biến động | Cao nhưng thấp hơn chí tuyến (khoảng 25–27°C) |
| Chí tuyến | Khô, ít mây, nhiều nắng, có nhiều hoang mạc | Cao nhất |
| Ôn đới | Có bốn mùa, mùa đông lạnh | Trung bình, giảm dần về phía cực |
| Cực | Góc chiếu sáng rất nhỏ, băng tuyết phản xạ nắng | Thấp nhất |
Mẹo nhớ
Hãy nhớ hai ý: nhiệt độ cao nhất ở chí tuyến nhưng biên độ nhiệt năm nhỏ nhất ở xích đạo. Hai câu hỏi này rất hay bị đảo ngược. Nếu đề hỏi “nóng nhất” hay “nhiệt độ trung bình năm cao nhất”, hãy nghĩ tới hoang mạc chí tuyến; nếu đề hỏi “nhiệt độ ít thay đổi nhất trong năm”, hãy nghĩ tới xích đạo.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn xích đạo chỉ vì “gần Mặt Trời nhất”. Thực tế khoảng cách tới Mặt Trời gần như không khác biệt giữa các vĩ độ.
- Nhầm giữa nhiệt độ trung bình năm và nhiệt độ cao nhất trong ngày hè ở một nơi cụ thể.
- Quên rằng lớp phủ bề mặt (mây, rừng, băng, hoang mạc) làm thay đổi lượng nhiệt mặt đất hấp thụ.
Luyện tập nhanh
- Vì sao biên độ nhiệt năm ở xích đạo rất nhỏ? Đáp án: quanh năm Mặt Trời lên cao gần như nhau nên lượng nhiệt nhận được ít thay đổi theo mùa.
- Vì sao ở hoang mạc ban ngày rất nóng nhưng ban đêm lại lạnh? Đáp án: không khí khô, ít mây và hơi nước nên ban ngày nhận nhiều nắng, ban đêm bức xạ nhiệt thoát nhanh ra ngoài.
- Nhiệt độ trung bình năm thay đổi thế nào từ vùng chí tuyến về hai cực? Đáp án: giảm dần vì góc chiếu sáng của tia nắng nhỏ dần, cùng một lượng nắng phải trải trên diện tích lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ trung bình năm cao nhất ở đâu trên Trái Đất?
Ở khu vực chí tuyến, đặc biệt là các hoang mạc nằm gần vĩ độ 20° đến 30° như Xa-ha-ra, A-rập, nơi trời ít mây và nhận nhiều bức xạ mặt trời.
Xích đạo có phải nơi nóng nhất không?
Không. Xích đạo nóng quanh năm nhưng mây và mưa nhiều làm giảm lượng nắng tới mặt đất, nên nhiệt độ trung bình năm thấp hơn vùng chí tuyến.
Nhiệt độ trung bình năm thay đổi theo vĩ độ như thế nào?
Nhìn chung giảm dần từ vùng chí tuyến về hai cực do góc chiếu sáng nhỏ dần, thấp nhất ở vùng cực.