Trả lời nhanh
Tơ olon (tơ nitron) là tơ tổng hợp. Nó là polime poliacrilonitrin, được điều chế bằng phản ứng trùng hợp acrilonitrin CH2=CH–CN. Vì vậy, phát biểu “tơ olon thuộc loại tơ tổng hợp” là đúng. Các phát biểu cho olon là tơ thiên nhiên, tơ nhân tạo (bán tổng hợp), tơ poliamit hay tơ polieste đều sai.
Lưu ý về đề bài
Đề gốc có dạng “Cho các phát biểu, chọn phát biểu đúng: tơ olon thuộc tơ tổng hợp, tơ olon thuộc…”. Chúng tôi không có đủ bốn phương án gốc. Vì vậy bài này không đoán đáp án chữ cái, mà giúp bạn nắm kiến thức để tự kết luận mọi phương án về tơ olon. Các ví dụ phía dưới là ví dụ tự đặt.
Tơ olon là gì?
- Tên gọi khác: tơ nitron, poliacrilonitrin (PAN).
- Công thức: (–CH2–CH(CN)–)n.
- Monome: acrilonitrin (vinyl xianua) CH2=CH–CN, phân tử khối 53.
- Tính chất: dai, bền với nhiệt và ánh sáng, giữ nhiệt tốt, mềm như len.
- Ứng dụng: dệt vải may quần áo ấm, đan len, làm chăn.
Phương trình điều chế
Trùng hợp acrilonitrin (có chất khơi mào, nhiệt độ, áp suất thích hợp):
n CH2=CH–CN → (–CH2–CH(CN)–)n
Monome có thể lấy từ axetilen và hiđro xianua: CH≡CH + HCN → CH2=CH–CN (xúc tác muối đồng(I) clorua, đun nóng).
Vì sao olon là tơ tổng hợp?
Tơ được chia theo nguồn gốc nguyên liệu. Bạn chỉ cần xác định xem sợi có sẵn trong tự nhiên, được chế biến từ polime thiên nhiên, hay được tổng hợp từ monome.
| Loại tơ | Nguồn gốc | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tơ thiên nhiên | Có sẵn trong tự nhiên | Bông, len, tơ tằm |
| Tơ nhân tạo (bán tổng hợp) | Chế biến xenlulozơ bằng hoá chất | Tơ visco, tơ xenlulozơ axetat |
| Tơ tổng hợp | Tổng hợp từ monome | Nilon-6,6, nilon-6 (capron), lapsan, olon |
Olon được tạo từ monome hoàn toàn nhân tạo, không đi từ xenlulozơ. Do đó olon là tơ tổng hợp.
Loại trừ các nhầm lẫn thường gặp
- “Olon là tơ poliamit”: sai. Poliamit có nhóm –CO–NH– trong mạch chính (nilon-6,6, nilon-6). Mạch olon chỉ có liên kết C–C, nhóm –CN nằm ở nhánh.
- “Olon là tơ polieste”: sai. Tơ polieste là lapsan, mạch chứa nhóm –COO–.
- “Olon điều chế bằng trùng ngưng”: sai. Monome có liên kết đôi C=C và phản ứng không tạo ra phân tử nhỏ, nên đây là trùng hợp.
- “Olon là tơ nhân tạo”: sai. Tơ nhân tạo đi từ xenlulozơ (visco, axetat).
- “Olon là tơ thiên nhiên”: sai. Không có sợi olon trong tự nhiên.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ ba cách ghép đôi: olon ↔ trùng hợp, nilon, lapsan ↔ trùng ngưng, capron ↔ trùng hợp mở vòng caprolactam. Chữ “nitron” có “nitơ”, gợi nhóm –CN trong mạch. Các tơ có nhóm –CO–NH– mới gọi là poliamit.
Bài luyện tập
Bài 1. Một mẫu poliacrilonitrin có phân tử khối 106 000. Tính hệ số trùng hợp n.
Giải: Mắt xích CH2–CH(CN) có M = 53. Vậy n = 106 000 : 53 = 2000.
Bài 2. Cần điều chế 1 tấn tơ olon bằng phản ứng trùng hợp với hiệu suất 50%. Tính khối lượng acrilonitrin cần dùng (tấn).
Giải: Nếu hiệu suất 100% thì cần 1 tấn monome (vì khối lượng polime bằng khối lượng monome). Với H = 50%, cần 1 : 0,5 = 2 tấn.
Bài 3 (tự đặt). Trong các tơ: visco, olon, nilon-6,6, tơ tằm, lapsan, có bao nhiêu tơ tổng hợp?
Giải: Tơ tổng hợp gồm olon, nilon-6,6, lapsan, tức 3 tơ. Visco là tơ nhân tạo, tơ tằm là tơ thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Tơ olon là tơ gì?
Tơ olon (tơ nitron) là tơ tổng hợp, thành phần chính là poliacrilonitrin, được điều chế bằng cách trùng hợp acrilonitrin CH2=CH–CN.
Tơ olon có phải tơ nhân tạo không?
Không. Tơ nhân tạo (bán tổng hợp) được chế biến từ xenlulozơ, như tơ visco hay tơ xenlulozơ axetat. Olon được tổng hợp hoàn toàn từ monome nên là tơ tổng hợp.
Tơ olon điều chế bằng phản ứng trùng hợp hay trùng ngưng?
Bằng trùng hợp. Monome acrilonitrin có liên kết đôi C=C, các phân tử cộng với nhau mà không giải phóng phân tử nhỏ.
Tơ olon dùng để làm gì?
Olon được dùng để dệt vải may quần áo ấm, đan len và làm chăn, vì sợi mềm, giữ nhiệt tốt và bền với ánh sáng.