Trả lời nhanh
Lũ quét ở nước ta thường xảy ra ở miền núi, nơi có sông suối ngắn, dốc, lưu vực nhỏ, đặc biệt ở vùng đầu nguồn. Vì vậy phương án “vùng hạ lưu các con sông” là sai. Lý do: mưa lớn tập trung trên sườn dốc làm nước dồn nhanh xuống thung lũng, gây lũ đột ngột, sức tàn phá mạnh.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi quen thuộc: “Lũ quét thường xảy ra ở những khu vực nào của nước ta?”. Phương án A thường gặp là “vùng hạ lưu các con sông”. Ta chỉ cần nhớ một ý then chốt: lũ quét là thiên tai của miền núi, không phải của đồng bằng.
Nếu đề của em có các phương án khác, hãy chọn phương án nói tới miền núi, vùng đồi núi dốc, thượng nguồn hoặc khe suối. Loại ngay các phương án nói về đồng bằng, cửa sông, vùng trũng ven biển.
Lũ quét là gì?
Lũ quét là loại lũ xảy ra bất ngờ, nước lên rất nhanh, dòng chảy xiết, thường kèm bùn, đá, cây gỗ. Thời gian từ lúc mưa đến lúc lũ về chỉ vài giờ, đôi khi ngắn hơn. Vì vậy người dân rất khó đối phó.
Vì sao lũ quét xảy ra ở miền núi?
- Địa hình dốc, chia cắt mạnh: nước mưa chảy tràn rất nhanh xuống các khe suối hẹp.
- Sông suối ngắn, lưu vực nhỏ: nước tập trung nhanh về một điểm, đỉnh lũ lên cao trong thời gian ngắn.
- Mưa lớn, mưa tập trung: các đợt mưa to do bão, áp thấp nhiệt đới, dải hội tụ nhiệt đới thường đổ vào miền núi.
- Lớp phủ thực vật suy giảm: rừng bị chặt phá, đất trơ trọc nên nước không được giữ lại, dễ gây xói mòn và sạt lở.
- Hoạt động của con người: làm đường, xây dựng, canh tác trên sườn dốc làm đất đá dễ trượt và bít dòng chảy.
Những khu vực thường xảy ra lũ quét
Lũ quét xuất hiện ở nhiều vùng núi của cả nước, nhiều nhất ở:
- Miền núi phía Bắc (Tây Bắc, Đông Bắc): các tỉnh như Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Sơn La, Lai Châu…
- Vùng núi Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ: các tỉnh như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam…
- Rìa các vùng núi, cao nguyên có sông suối dốc ở Tây Nguyên.
Mùa lũ quét thường trùng với mùa mưa: khoảng tháng 6 đến tháng 10 ở miền Bắc, mùa mưa muộn hơn (thu đông) ở miền Trung.
Phân biệt lũ quét với lũ ở hạ lưu
| Tiêu chí | Lũ quét | Lũ ở hạ lưu sông lớn |
|---|---|---|
| Vị trí | Miền núi, thượng nguồn, khe suối | Đồng bằng, gần cửa sông |
| Tốc độ nước lên | Rất nhanh, đột ngột | Chậm hơn, dâng từ từ |
| Thời gian kéo dài | Ngắn (vài giờ đến một hai ngày) | Dài (nhiều ngày, nhiều tuần) |
| Hậu quả chính | Cuốn trôi, vùi lấp bởi bùn đá | Ngập úng diện rộng |
Loại trừ phương án sai
- “Vùng hạ lưu các con sông”: sai. Đây là nơi địa hình thấp, bằng phẳng, thường gặp lũ lên chậm và ngập úng kéo dài, chứ không phải lũ quét.
- Các phương án về đồng bằng, ven biển, đồng bằng châu thổ: sai vì thiếu độ dốc cần thiết.
- Phương án về miền núi, vùng đồi núi dốc, thượng nguồn: đúng.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ cụm “quét = nước quét từ trên cao xuống”. Có dốc thì có tốc độ; có tốc độ thì có sức phá. Hạ lưu là nơi nước “đi chậm và đọng lại”.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm lũ quét với ngập lụt ở đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long.
- Cho rằng lũ quét chỉ xảy ra khi có sông lớn; thực tế thường xảy ra ở các suối nhỏ.
- Quên rằng rừng đầu nguồn bị suy giảm làm lũ quét nặng hơn.
Biện pháp phòng tránh
- Bảo vệ và trồng rừng đầu nguồn.
- Quy hoạch dân cư, tránh xây nhà ven suối, chân dốc có nguy cơ sạt lở.
- Theo dõi dự báo thời tiết, cảnh báo sớm và sơ tán kịp thời khi có mưa lớn.
- Không đi qua ngầm tràn, suối khi nước đang chảy xiết.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Lũ quét thường xảy ra ở vùng ______ do sông suối ______ và ______.
Đáp án: miền núi; ngắn; dốc. - Đúng hay sai? “Đồng bằng sông Cửu Long là nơi thường xảy ra lũ quét nhất.”
Đáp án: Sai, vì địa hình rất thấp và bằng phẳng; ở đây chủ yếu là lũ dâng chậm, ngập kéo dài. - Giải thích: Vì sao phá rừng đầu nguồn làm lũ quét nguy hiểm hơn?
Đáp án: Không còn tán và rễ cây giữ nước, giữ đất nên nước mưa chảy tràn nhanh, kéo theo đất đá, làm lũ lên nhanh và mạnh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét thường xảy ra ở đâu ở nước ta?
Chủ yếu ở miền núi, nơi sông suối ngắn, dốc, lưu vực nhỏ như vùng núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ, rìa Tây Nguyên.
Vùng hạ lưu các con sông có hay xảy ra lũ quét không?
Không. Hạ lưu là vùng thấp, bằng phẳng nên thường gặp lũ dâng chậm hoặc ngập úng kéo dài, không phải lũ quét.
Lũ quét khác lũ thường ở điểm nào?
Lũ quét lên rất nhanh, bất ngờ, kéo dài ngắn, mang theo nhiều bùn đá nên sức tàn phá rất lớn; lũ thường lên chậm hơn và kéo dài hơn.
Làm gì để giảm thiệt hại do lũ quét?
Bảo vệ rừng đầu nguồn, quy hoạch dân cư an toàn, có hệ thống cảnh báo sớm và sơ tán kịp thời khi mưa lớn.