Truyền tin cận tiết khác truyền tin nội tiết ở điểm nào?

Hiểu đúng hai kiểu truyền tin

Tế bào trao đổi thông tin bằng cách tiết ra chất truyền tin (phân tử tín hiệu). Chất này gắn vào thụ thể ở tế bào đích rồi làm tế bào đích thay đổi hoạt động. Hai kiểu hay bị nhầm là cận tiết và nội tiết, vì cùng là “tiết chất ra ngoài tế bào”.

• Cận tiết (“cận” = gần): tế bào tiết chất tín hiệu, chất này chỉ đi một quãng ngắn trong dịch mô rồi tác động lên tế bào lân cận.
• Nội tiết (“nội” = bên trong cơ thể): tuyến nội tiết tiết hormone vào máu, máu mang hormone đi khắp cơ thể, chỉ tế bào có thụ thể phù hợp mới đáp ứng.

Bảng so sánh nhanh

Vì sao chọn “gần – không qua máu” là điểm khác cốt lõi?

Hai kiểu đều dùng phân tử hóa học gắn thụ thể, nên “có chất truyền tin” hay “có thụ thể” không phải điểm khác. Điều quyết định là con đường vận chuyển và khoảng cách. Cận tiết không cần mạch máu nên chất tín hiệu loãng nhanh khi ra xa, chỉ tác động cục bộ. Nội tiết cần máu nên hormone đến được mọi nơi, nhưng phải mất thời gian để lưu thông.

Phân biệt với hai kiểu dễ nhầm

• Tự tiết: tế bào tiết chất tín hiệu rồi chính nó (hoặc tế bào cùng loại) nhận lại tín hiệu.
• Truyền tin qua synapse (thần kinh): chất dẫn truyền thần kinh đi qua khe synapse rất hẹp, tác động nhanh và rất chính xác lên tế bào sau synapse.
• Tiếp xúc trực tiếp: hai tế bào truyền tin qua thụ thể trên màng hoặc kênh nối, không cần chất tiết tự do.

Mẹo nhớ: cận tiết = “hàng xóm”, nội tiết = “gửi bưu điện (đường máu)”, synapse = “nói thầm sát tai”.

Lỗi sai thường gặp

• Nghĩ cận tiết phải do tuyến tiết. Thực tế tế bào bình thường trong mô cũng có thể tiết.
• Cho rằng nội tiết tác động lên mọi tế bào. Thực ra chỉ những tế bào có thụ thể đặc hiệu với hormone đó mới đáp ứng.
• Nhầm “cận tiết” với “tự tiết” vì cùng tác động tại chỗ; hãy nhớ tự tiết là tác động lên chính tế bào tiết.

Luyện tập

1. Insulin do tuyến tụy tiết ra đến điều hòa tế bào gan. Đây là kiểu truyền tin nào? Vì sao?
   Đáp án: Nội tiết, vì insulin theo máu đến tế bào gan ở xa tuyến tụy.
2. Một tế bào ở vết thương tiết chất kích thích các tế bào da bên cạnh phân chia, chất này chỉ khuếch tán trong dịch mô. Kiểu truyền tin nào?
   Đáp án: Cận tiết, vì tác động lên tế bào gần, không qua máu.
3. Nêu hai điểm khác giữa cận tiết và nội tiết.
   Đáp án gợi ý: (1) Cận tiết qua dịch mô, nội tiết qua máu; (2) cận tiết tác động cục bộ ở gần, nội tiết tác động ở xa và rộng.

Lưu ý: đề gốc có thể kèm các phương án A, B, C, D khác nhau. Hãy chọn phương án nêu đúng ý “chất truyền tin khuếch tán qua dịch mô đến tế bào đích ở gần, không qua máu” cho cận tiết.