Trả lời nhanh
Khí hậu châu Á chia thành nhiều đới vì lãnh thổ trải dài trên nhiều vĩ độ, từ vùng cực Bắc (khoảng 77°B) đến sát xích đạo (khoảng 1°B), nên lượng bức xạ Mặt Trời nhận được khác nhau theo vĩ độ. Trong mỗi đới lại có nhiều kiểu khí hậu vì châu lục rất rộng, địa hình có núi cao, sơn nguyên đồ sộ và có nơi gần biển, nơi xa biển.
Hiểu đúng câu hỏi: “đới” và “kiểu” khác nhau thế nào?
Nhiều bạn trả lời gộp hai ý làm một. Thực ra câu hỏi có hai tầng:
- Đới khí hậu: sự phân chia theo vĩ độ (từ Bắc xuống Nam), do góc chiếu của tia sáng Mặt Trời thay đổi.
- Kiểu khí hậu: sự phân chia trong cùng một đới, theo khoảng cách tới biển và địa hình (từ ven biển vào nội địa, từ thấp lên cao).
Nguyên nhân 1: Lãnh thổ trải dài từ vùng cực đến xích đạo
Phần lục địa châu Á kéo dài từ mũi Sê-liu-xkin (khoảng 77°44’B) đến mũi Pi-ai (khoảng 1°16’B). Càng gần xích đạo, tia sáng chiếu càng gần vuông góc, nhiệt độ càng cao; càng lên vĩ độ cao, tia sáng chiếu xiên, nhiệt độ càng thấp.
Vì vậy từ Bắc xuống Nam, châu Á lần lượt có các đới: cực và cận cực, ôn đới, cận nhiệt, nhiệt đới và xích đạo. Đây là nguyên nhân tạo nên các đới khí hậu.

Nguyên nhân 2: Châu lục rộng lớn, có nơi gần biển, nơi xa biển
Châu Á là châu lục rộng nhất thế giới, nên vùng nội địa nằm rất xa đại dương. Biển điều hoà nhiệt độ và đem hơi nước vào đất liền, còn nội địa thì khô và biên độ nhiệt lớn.
Do đó, cùng một đới nhưng ven biển và nội địa có khí hậu khác nhau. Ví dụ ở đới ôn đới và cận nhiệt, phần ven biển chịu ảnh hưởng gió mùa hoặc hải dương, phần nội địa mang tính lục địa khô hạn.
Nguyên nhân 3: Địa hình phức tạp, núi và sơn nguyên cao ngăn cách
Trung tâm châu Á có nhiều núi và sơn nguyên cao đồ sộ (Himalaya, Tây Tạng, Thiên Sơn…). Các dãy núi này chắn gió ẩm từ biển vào, làm sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô hạn. Nhiệt độ còn giảm theo độ cao nên vùng núi cao hình thành kiểu khí hậu riêng (khí hậu núi cao).
Bảng tóm tắt: đới và các kiểu khí hậu chính
| Đới khí hậu | Các kiểu khí hậu tiêu biểu |
|---|---|
| Cực và cận cực | Khí hậu cực và cận cực |
| Ôn đới | Ôn đới lục địa, ôn đới gió mùa, ôn đới hải dương |
| Cận nhiệt | Cận nhiệt Địa Trung Hải, cận nhiệt gió mùa, cận nhiệt lục địa, núi cao |
| Nhiệt đới | Nhiệt đới khô, nhiệt đới gió mùa |
| Xích đạo | Khí hậu xích đạo |
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Vĩ độ → đới; biển và núi → kiểu”. Gặp câu hỏi “vì sao nhiều đới” thì mở đầu bằng vĩ độ; gặp “vì sao nhiều kiểu” thì nói biển và địa hình.
- Lỗi 1: Chỉ nói “do châu Á rộng” mà quên vị trí kéo dài theo vĩ độ. Chỉ riêng diện tích rộng chưa giải thích được các đới.
- Lỗi 2: Nhầm “đới” với “kiểu” và liệt kê gió mùa, lục địa như là đới.
- Lỗi 3: Cho rằng gió mùa là nguyên nhân tạo đới. Gió mùa chỉ tạo ra kiểu khí hậu trong một đới.
Bài luyện tập
- Câu 1: Nêu hai nguyên nhân làm khí hậu châu Á phân hoá thành nhiều kiểu trong cùng một đới.
Đáp án gợi ý: châu lục rộng nên có nơi gần biển, nơi xa biển; địa hình núi, sơn nguyên cao ngăn ảnh hưởng của biển và làm nhiệt độ thay đổi theo độ cao. - Câu 2: Vì sao ở vĩ độ ôn đới, ven biển Thái Bình Dương mưa nhiều hơn vùng nội địa?
Đáp án gợi ý: ven biển chịu ảnh hưởng gió mùa, nhận hơi ẩm từ biển; nội địa xa biển, bị núi chắn nên khô hạn. - Câu 3: Một nhà máy ở ven biển Việt Nam và một ở Tây Tạng cùng nằm trong vùng chí tuyến Bắc, vì sao khí hậu khác nhau?
Đáp án gợi ý: hai nơi gần cùng vĩ độ nhưng khác nhau về độ cao và khoảng cách tới biển; Tây Tạng ở sơn nguyên rất cao, lạnh và khô, còn Việt Nam thấp, gần biển, chịu gió mùa ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Châu Á có những đới khí hậu nào?
Từ Bắc xuống Nam có năm đới: cực và cận cực, ôn đới, cận nhiệt, nhiệt đới và xích đạo.
Vì sao châu Á có nhiều kiểu khí hậu trong cùng một đới?
Vì châu lục rộng lớn nên có nơi gần biển và nơi xa biển, lại có núi và sơn nguyên cao ngăn cách ảnh hưởng của biển và làm nhiệt độ thay đổi theo độ cao.
Kiểu khí hậu gió mùa phân bố ở những khu vực nào của châu Á?
Khí hậu gió mùa tập trung ở Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á, thuộc các đới ôn đới, cận nhiệt và nhiệt đới.
Đới khí hậu và kiểu khí hậu khác nhau ở điểm nào?
Đới khí hậu phân hoá theo vĩ độ, còn kiểu khí hậu phân hoá trong một đới theo khoảng cách tới biển và địa hình.