Trả lời nhanh
Dây hai đầu cố định có sóng dừng với 2 bụng nên chiều dài dây bằng 2 nửa bước sóng: l = 2·λ/2 = λ. Suy ra λ = 40 cm = 0,4 m. Tốc độ truyền sóng trên dây là v = λf = 0,4 × 600 = 240 m/s. Nếu dây rung với 3 bụng thì tần số là 900 Hz.
Đề bài
Một dây đàn dài 40 cm, căng ở hai đầu cố định. Khi dây dao động với tần số 600 Hz, ta quan sát thấy trên dây có sóng dừng với hai bụng sóng. Tính bước sóng và tốc độ truyền sóng trên dây.
(Một số tài liệu hỏi thêm: nếu dây dao động với ba bụng sóng thì tần số là bao nhiêu? Phần mở rộng bên dưới có giải câu này.)
Cơ sở lý thuyết cần nhớ
Sóng dừng trên dây có hai đầu cố định thì hai đầu đều là nút. Khoảng cách giữa hai nút liên tiếp bằng λ/2, nên chiều dài dây phải là một số nguyên lần nửa bước sóng:
l = k·λ/2 (k = 1, 2, 3, …), trong đó k chính là số bụng sóng (số nút = k + 1).
Bước sóng liên hệ với tốc độ và tần số: v = λ·f.

Lời giải chi tiết
Bước 1: Tìm bước sóng
Dây có hai bụng nên k = 2. Đổi đơn vị: l = 40 cm = 0,4 m.
l = k·λ/2 ⇒ λ = 2l/k = (2 × 0,4)/2 = 0,4 m = 40 cm.
Bước 2: Tìm tốc độ truyền sóng
v = λ·f = 0,4 × 600 = 240 m/s.
Đáp số: λ = 0,4 m (40 cm); v = 240 m/s.
Mở rộng: dây rung với 3 bụng thì tần số bao nhiêu?
Tốc độ truyền sóng trên dây không đổi (do lực căng và khối lượng riêng của dây không đổi), v = 240 m/s. Với k = 3:
f = k·v/(2l) = 3 × 240/(2 × 0,4) = 900 Hz.
Cách làm nhanh: với v và l không đổi thì f tỉ lệ thuận với k, nên f’ = 600 × 3/2 = 900 Hz. Bước sóng lúc này là λ’ = v/f’ = 240/900 ≈ 0,267 m (≈ 26,7 cm), khớp với 2l/3 = 0,8/3.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Đếm bụng, không đếm nút. Hai đầu cố định: k = số bụng = số nút − 1. Đề cho “hai bụng” thì k = 2, đừng lấy k = 3.
- Đừng nhầm công thức. l = (2k+1)·λ/4 chỉ dùng cho dây (hoặc cột khí) có một đầu cố định, một đầu tự do.
- Đổi đơn vị trước khi tính. Để ra v theo m/s thì phải dùng λ theo mét. Nếu dùng 40 cm × 600 Hz sẽ ra 24 000 cm/s, cũng đúng nhưng phải đổi lại thành 240 m/s.
- Tần số 600 Hz là tần số của nguồn và cũng là tần số của mọi điểm dao động trên dây, không phải “tần số của riêng bụng”.
Bài luyện tập
- Dây đàn dài 40 cm ở trên có tốc độ truyền sóng 240 m/s. Tính tần số nhỏ nhất (tần số cơ bản) để trên dây có sóng dừng.
Đáp án: k = 1, f₁ = v/(2l) = 240/0,8 = 300 Hz. - Một sợi dây dài 60 cm, hai đầu cố định, dao động với tần số 200 Hz và có 4 bụng sóng. Tính bước sóng và tốc độ truyền sóng.
Đáp án: λ = 2l/k = 1,2/4 = 0,3 m; v = 0,3 × 200 = 60 m/s. - Cũng sợi dây ở bài 2, muốn có 2 bụng sóng thì phải đổi tần số thành bao nhiêu?
Đáp án: f’ = 200 × 2/4 = 100 Hz.
Câu hỏi thường gặp
Dây hai đầu cố định có 2 bụng sóng thì bước sóng bằng bao nhiêu so với chiều dài dây?
Với hai đầu cố định, l = k·λ/2 và k = 2 nên λ = l. Dây dài 40 cm thì bước sóng cũng bằng 40 cm.
Số bụng sóng và số nút sóng liên hệ thế nào khi hai đầu dây cố định?
Số nút bằng số bụng cộng 1, vì hai đầu dây đều là nút. Với 2 bụng thì có 3 nút, tính cả hai đầu dây.
Tốc độ truyền sóng trên dây có thay đổi khi đổi tần số không?
Không. Tốc độ truyền sóng phụ thuộc vào lực căng và khối lượng trên một đơn vị chiều dài của dây. Đổi tần số chỉ làm thay đổi bước sóng và số bụng.
Khi nào dùng công thức l = (2k+1)λ/4?
Dùng khi dây có một đầu cố định (nút) và một đầu tự do (bụng). Dây đàn căng hai đầu cố định dùng l = kλ/2.