Trả lời nhanh
Cơ cấu dân số theo trình độ văn hoá là sự phân chia dân số thành các nhóm theo mức học vấn đã đạt được (chưa biết chữ, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, cao đẳng – đại học trở lên…). Nó phản ánh trình độ dân trí, kết quả phát triển giáo dục và chất lượng nguồn lao động của một quốc gia hay vùng lãnh thổ.
1. Khái niệm cơ cấu dân số theo trình độ văn hoá
Trình độ văn hoá (học vấn) là mức hiểu biết về kiến thức phổ thông mà một người đã tiếp thu qua nhà trường. Khi thống kê, người ta xếp dân số từ một độ tuổi nhất định trở lên vào từng nhóm theo cấp học cao nhất đã hoàn thành rồi tính tỉ lệ phần trăm của mỗi nhóm. Tập hợp các tỉ lệ đó chính là cơ cấu dân số theo trình độ văn hoá.
2. Các chỉ tiêu thường dùng
| Chỉ tiêu | Cách hiểu |
|---|---|
| Tỉ lệ người biết chữ | Phần trăm số người từ một độ tuổi nhất định (thường từ 15 tuổi) trở lên có thể đọc, viết và hiểu một đoạn văn đơn giản. |
| Số năm đi học bình quân | Số năm học trung bình của người trưởng thành (thường từ 25 tuổi trở lên). |
| Tỉ lệ dân số theo cấp học cao nhất đã hoàn thành | Tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, cao đẳng – đại học và sau đại học. |
Ví dụ cách tính (số liệu tự đặt để minh hoạ): một xã có 10 000 người từ 15 tuổi trở lên, trong đó 9 500 người biết chữ. Tỉ lệ biết chữ = 9 500 : 10 000 × 100% = 95%.
3. Cơ cấu này phản ánh điều gì?
- Trình độ dân trí: tỉ lệ biết chữ và số năm đi học cao cho thấy xã hội có mặt bằng hiểu biết tốt.
- Trình độ phát triển giáo dục: mạng lưới trường lớp, mức đầu tư và chính sách giáo dục của quốc gia.
- Chất lượng nguồn lao động: người có học vấn cao dễ tiếp thu kĩ thuật, công nghệ mới, thích ứng nhanh với thay đổi nghề nghiệp.
- Mức sống và phát triển xã hội: học vấn gắn với thu nhập, sức khoẻ, ý thức kế hoạch hoá gia đình và bình đẳng giới.
4. Ví dụ minh hoạ
- Các nước phát triển (Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc…): tỉ lệ biết chữ gần như tuyệt đối, tỉ lệ người học đại học cao, số năm đi học bình quân lớn.
- Một số nước kém phát triển (nhiều nước ở châu Phi cận Sahara): tỉ lệ biết chữ thấp hơn đáng kể, nhất là ở nữ giới và vùng nông thôn do thiếu trường lớp, kinh tế khó khăn.
- Việt Nam: tỉ lệ người từ 15 tuổi trở lên biết chữ đạt mức cao (trên 95%); tỉ lệ lao động qua đào tạo và người học cao đẳng, đại học tăng dần qua các năm. Tuy vậy, trình độ vẫn chênh lệch giữa thành thị – nông thôn và giữa đồng bằng – miền núi.
5. Vì sao mỗi nơi một khác?
- Trình độ phát triển kinh tế: nước giàu có điều kiện đầu tư trường học, gia đình có khả năng cho con học lâu hơn.
- Chính sách giáo dục của nhà nước: phổ cập giáo dục, miễn giảm học phí, hỗ trợ vùng khó khăn.
- Phong tục, tập quán, quan niệm về giáo dục và vai trò của nữ giới.
- Điều kiện tự nhiên, giao thông: vùng núi, hải đảo khó xây trường và đi học.
6. Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Mẹo: nhớ cụm “biết chữ – số năm học – cấp học cao nhất” để liệt kê chỉ tiêu; nhớ ý nghĩa bằng “dân trí – giáo dục – lao động”.
- Lỗi 1: nhầm với trình độ chuyên môn kĩ thuật (công nhân kĩ thuật, trung cấp, kĩ sư…) – chỉ tiêu này gắn với đào tạo nghề nghiệp, còn trình độ văn hoá gắn với học vấn phổ thông.
- Lỗi 2: nhầm với cơ cấu theo tuổi, theo giới. Cơ cấu sinh học chia theo tuổi, giới; cơ cấu xã hội chia theo lao động, trình độ văn hoá.
- Lỗi 3: nêu ví dụ không có số liệu hoặc số liệu không chắc chắn; nên dùng số liệu trong bài học hoặc ghi “khoảng”, “trên”.
7. Bài luyện tập
Câu 1. Một huyện có 40 000 người từ 15 tuổi trở lên, trong đó 2 000 người chưa biết chữ. Tính tỉ lệ biết chữ.
Đáp án: số người biết chữ = 40 000 − 2 000 = 38 000; tỉ lệ = 38 000 : 40 000 × 100% = 95%.
Câu 2. Vì sao nói cơ cấu dân số theo trình độ văn hoá ảnh hưởng đến phát triển kinh tế – xã hội?
Gợi ý: học vấn cao tạo nguồn lao động chất lượng, tăng năng suất, dễ tiếp thu công nghệ; đồng thời nâng cao ý thức xã hội, sức khoẻ và mức sống.
Câu 3. Nêu hai biện pháp nâng cao trình độ văn hoá của dân cư ở vùng khó khăn.
Gợi ý: xây dựng trường lớp, giao thông; hỗ trợ học phí, học bổng, bán trú; khuyến khích trẻ em gái đến trường; xoá mù chữ cho người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Cơ cấu dân số theo trình độ văn hóa phản ánh điều gì?
Nó phản ánh trình độ dân trí, mức phát triển của giáo dục và chất lượng nguồn lao động của một quốc gia hay vùng lãnh thổ.
Các chỉ tiêu nào dùng để đánh giá trình độ văn hoá của dân cư?
Thường dùng tỉ lệ người biết chữ, số năm đi học bình quân và tỉ lệ dân số theo cấp học cao nhất đã hoàn thành.
Trình độ văn hoá khác trình độ chuyên môn kĩ thuật thế nào?
Trình độ văn hoá là học vấn phổ thông đã đạt được, còn trình độ chuyên môn kĩ thuật là mức đào tạo nghề nghiệp như công nhân kĩ thuật, trung cấp, cao đẳng, đại học.
Vì sao các nước phát triển có trình độ văn hoá dân cư cao hơn?
Vì có kinh tế mạnh để đầu tư giáo dục, chính sách phổ cập rộng khắp và gia đình có điều kiện cho con học lâu hơn.