Trả lời nhanh
Vật chuyển động theo quán tính là vật chuyển động thẳng đều. Khi không có lực tác dụng lên vật, hoặc các lực tác dụng cân bằng nhau (hợp lực bằng 0), vật giữ nguyên vận tốc, tức là tiếp tục chuyển động thẳng với tốc độ không đổi. Vật bị đổi tốc độ hoặc đổi hướng thì đang chịu một lực không cân bằng.
Quán tính là gì?
Quán tính là tính chất của vật muốn giữ nguyên trạng thái chuyển động (đứng yên hay chuyển động) khi không bị tác động. Vật nào có khối lượng càng lớn thì quán tính càng lớn, càng khó làm thay đổi vận tốc.
Nội dung này chính là định luật I Newton: nếu hợp lực tác dụng lên vật bằng 0 thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, vật đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.
Vì sao đáp án là “vật chuyển động thẳng đều”?
- Chuyển động thẳng đều có vận tốc không đổi cả về độ lớn lẫn hướng.
- Vận tốc không đổi nghĩa là gia tốc bằng 0, tức là hợp lực lên vật bằng 0.
- Hợp lực bằng 0 là đúng điều kiện để vật chuyển động “nhờ quán tính”, không cần lực nào duy trì chuyển động.
Nhiều bạn nghĩ muốn vật chuyển động thì phải có lực đẩy liên tục. Thực ra lực chỉ cần để thay đổi vận tốc. Muốn giữ vận tốc thì chỉ cần không có lực làm thay đổi nó (hoặc các lực triệt tiêu nhau).
Loại trừ các trường hợp dễ nhầm
| Trường hợp | Có phải chuyển động theo quán tính? | Lý do |
|---|---|---|
| Vật chuyển động thẳng đều | Có | Vận tốc không đổi, hợp lực bằng 0. |
| Vật chuyển động nhanh dần | Không | Vận tốc tăng, phải có hợp lực cùng hướng chuyển động. |
| Vật chuyển động chậm dần | Không | Vận tốc giảm, có lực cản hoặc lực ma sát. |
| Vật chuyển động tròn đều | Không | Tốc độ không đổi nhưng hướng luôn đổi, cần lực hướng tâm. |
| Vật rơi tự do | Không | Trọng lực làm vận tốc tăng dần. |
Biểu hiện của quán tính trong đời sống
- Xe đang chạy phanh gấp, hành khách bị chúi về phía trước vì cơ thể muốn giữ vận tốc cũ.
- Xe đột ngột rẽ trái, người ngồi bị nghiêng sang phải vì cơ thể muốn đi thẳng.
- Gõ mạnh cán búa xuống đất, đầu búa chuyển động tiếp và tra chặt vào cán.
Lưu ý: những ví dụ này là biểu hiện của quán tính. Còn “chuyển động theo quán tính” theo nghĩa chặt chẽ là chuyển động khi hợp lực bằng 0, tức chuyển động thẳng đều.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “đều” với “không có lực”: vật chuyển động thẳng đều có thể vẫn chịu nhiều lực, miễn là các lực cân bằng (ví dụ ô tô chạy đều trên đường: lực kéo cân bằng lực cản).
- Cho rằng chuyển động tròn đều là quán tính vì tốc độ không đổi. Hướng vận tốc thay đổi nên vẫn có gia tốc.
- Cho rằng quán tính là một lực. Quán tính là tính chất của vật, không phải lực.
Mẹo nhớ nhanh
Gặp câu hỏi về quán tính, hãy tự hỏi: “Vận tốc có đổi không (độ lớn hoặc hướng)?” Nếu không đổi thì hợp lực bằng 0 và đó là chuyển động theo quán tính. Nếu có đổi thì chắc chắn có lực không cân bằng.
Bài luyện tập
- Một xe goòng chạy đều trên đường ray thẳng, lực kéo 500 N. Lực cản của đường ray bằng bao nhiêu?
Đáp án: 500 N, vì xe chuyển động thẳng đều nên hợp lực bằng 0, lực cản cân bằng lực kéo. - Vệ tinh chuyển động tròn đều quanh Trái Đất có phải đang chuyển động theo quán tính không?
Đáp án: Không, vì hướng vận tốc luôn đổi, vệ tinh chịu lực hấp dẫn của Trái Đất đóng vai trò lực hướng tâm. - Vì sao khi xe buýt đang chạy đột ngột tăng tốc, hành khách ngả về phía sau?
Đáp án: Xe tăng tốc nhưng cơ thể người do quán tính vẫn muốn giữ vận tốc cũ nên bị tụt lại phía sau so với xe.
Nếu đề bài của bạn có các phương án khác, hãy áp dụng cách kiểm tra ở trên: chọn phương án mô tả vật có vận tốc không đổi (chuyển động thẳng đều), loại các phương án có tốc độ thay đổi hoặc quỹ đạo cong.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển động theo quán tính là chuyển động gì?
Là chuyển động của vật khi không chịu lực tác dụng hoặc các lực tác dụng cân bằng nhau. Khi đó vật giữ nguyên vận tốc, tức chuyển động thẳng đều.
Vật chuyển động thẳng đều có chịu lực tác dụng không?
Có thể có. Vật có thể chịu nhiều lực nhưng hợp lực phải bằng 0, ví dụ lực kéo cân bằng với lực cản.
Chuyển động tròn đều có phải chuyển động theo quán tính không?
Không. Dù tốc độ không đổi nhưng hướng vận tốc luôn thay đổi nên vật có gia tốc hướng tâm và chịu hợp lực khác 0.
Quán tính có phải là một loại lực không?
Không. Quán tính là tính chất của mọi vật có khối lượng là giữ nguyên trạng thái chuyển động. Khối lượng càng lớn thì quán tính càng lớn.