Trả lời nhanh
Để xác định sao Bắc Cực, hãy tìm chòm Gấu Lớn (Bắc Đẩu), nối hai sao ở mép ngoài “chiếc gáo” rồi kéo dài về phía miệng gáo khoảng 5 lần khoảng cách giữa chúng. Sao khá sáng đầu tiên gặp trên đường kéo dài chính là sao Bắc Cực. Cũng có thể dùng chòm Tiên Hậu hình chữ W để kiểm tra lại.
Sao Bắc Cực là gì? Vì sao nó “đứng yên”?
Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng tây sang đông. Nếu kéo dài trục này về phía bắc, nó chạm bầu trời tại một điểm gọi là cực bắc thiên cầu. Sao Bắc Cực (Polaris, nằm trong chòm Tiểu Hùng) hiện nằm rất gần điểm đó nên gần như không đổi vị trí trong đêm.
Các sao khác thì nhìn như vẽ những vòng tròn quanh sao Bắc Cực, mỗi vòng xấp xỉ một ngày. Đó chỉ là chuyển động biểu kiến do Trái Đất quay. Vì thế hướng về sao Bắc Cực cũng là hướng về phía bắc địa lí.
Lưu ý: sao Bắc Cực không phải ngôi sao sáng nhất trên trời. Độ sáng của nó chỉ ở mức khá, nên nhiều bạn nhìn lướt qua sẽ bỏ sót. Quan trọng là biết cách “dẫn đường” bằng các chòm sao dễ thấy hơn.
Cách 1: Dùng chòm Gấu Lớn (Bắc Đẩu)
Chòm Gấu Lớn có bảy sao sáng xếp như một chiếc gáo múc nước: bốn sao tạo thành “thân gáo”, ba sao tạo thành “cán gáo”.
- Tìm bảy ngôi sao hình chiếc gáo ở phía bắc bầu trời.
- Chọn hai sao ở mép ngoài của thân gáo (phía đối diện với cán), tức hai sao “chỉ hướng” (Dubhe và Merak).
- Nối hai sao này thành một đường thẳng, kéo dài về phía sao trên (Dubhe).
- Đi tiếp khoảng 5 lần đoạn nối hai sao đó, bạn gặp một sao khá sáng đơn độc: đó là sao Bắc Cực.
Hình dưới là sơ đồ minh hoạ (không đúng tỉ lệ thật) để bạn hình dung.
Mẹo nhớ: “Hai sao mép gáo – kéo gấp năm lần – gặp ngay Bắc Cực”. Cán gáo xoay quanh sao Bắc Cực nên hướng của cả chòm thay đổi theo giờ và theo mùa, nhưng quy tắc hai sao chỉ hướng thì không đổi.
Cách 2: Dùng chòm Tiên Hậu (Cassiopeia)
Chòm Tiên Hậu gồm năm sao sáng xếp hình chữ W (hoặc M tuỳ vị trí). Chòm này nằm ở phía đối diện chòm Gấu Lớn so với sao Bắc Cực.
- Tìm chữ W gồm năm sao.
- Lấy sao ở đỉnh giữa của chữ W, kẻ một đường gần vuông góc với “mở” của chữ W về phía trống của bầu trời.
- Đi một đoạn bằng khoảng ngần nửa chiều dài chữ W, bạn gặp sao Bắc Cực.
Dùng cách này khi chòm Gấu Lớn bị thấp hoặc bị nhà cửa che khuất. Tốt nhất hãy dùng cả hai cách để kiểm tra chéo: sao Bắc Cực nằm gần giữa hai chòm.
Điều kiện quan sát ở Việt Nam
- Cần bầu trời quang, ít ánh đèn, nhìn thấp về chân trời phía bắc.
- Chòm Gấu Lớn thường thấy cao vào các buổi tối mùa xuân; vào mùa thu buổi tối nó thấp sát chân trời, ở miền Nam nhiều lúc khó thấy. Khi đó nên dùng chòm Tiên Hậu.
- Sao Bắc Cực ở miền Bắc nằm cao hơn miền Nam, vì vĩ độ lớn hơn (xem phần dưới).
- Ở Nam bán cầu không thể nhìn thấy sao Bắc Cực, vì nó nằm dưới đường chân trời.
Từ sao Bắc Cực suy ra vĩ độ
Có một quy luật rất đẹp: độ cao của sao Bắc Cực so với đường chân trời (phía bắc) xấp xỉ bằng vĩ độ bắc của nơi quan sát.
| Địa điểm (vĩ độ gần đúng) | Độ cao sao Bắc Cực (xấp xỉ) |
|---|---|
| Hà Nội (khoảng 21°B) | khoảng 21° |
| Đà Nẵng (khoảng 16°B) | khoảng 16° |
| TP. Hồ Chí Minh (khoảng 11°B) | khoảng 11° |
| Xích đạo (0°) | 0° (sát đường chân trời) |
| Cực Bắc (90°B) | 90° (ngay đỉnh đầu) |
Đo nhanh bằng bàn tay: giơ thẳng tay hết cỡ, một nắm tay che khoảng 10° trên bầu trời. Ở Hà Nội, sao Bắc Cực cao chừng hai nắm tay chồng lên nhau tính từ chân trời phía bắc.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm sao Bắc Cực là sao sáng nhất. Thực tế nhiều sao khác sáng hơn; nhận biết nó nhờ vị trí.
- Kéo dài sai phía. Phải kéo từ sao chỉ hướng về phía miệng gáo, không kéo về phía cán.
- Nhầm hướng bắc địa lí với kim la bàn. La bàn chỉ bắc từ, lệch so với bắc địa lí một góc nhỏ gọi là độ lệch từ. Sao Bắc Cực chỉ hướng bắc địa lí.
- Chờ thấy sao Bắc Cực chuyển động. Nó gần như đứng yên; chính các sao xung quanh mới quay.
Bài luyện tập
- Một bạn ở nơi có vĩ độ khoảng 20°B đo thấy sao Bắc Cực cao bao nhiêu độ so với chân trời phía bắc?
Đáp án: khoảng 20°. - Một người đo được sao Bắc Cực cao khoảng 30° so với chân trời. Người đó ở vĩ độ nào?
Đáp án: khoảng 30°B (thuộc Bắc bán cầu). - Vì sao người ở Úc (Nam bán cầu) không thể dùng sao Bắc Cực để tìm hướng bắc?
Đáp án: sao Bắc Cực nằm gần cực bắc thiên cầu, ở Nam bán cầu nó nằm dưới đường chân trời nên không nhìn thấy.
Ghi nhớ
- Sao Bắc Cực gần cực bắc thiên cầu nên gần như đứng yên và chỉ hướng bắc.
- Tìm bằng chòm Gấu Lớn (kéo dài hai sao chỉ hướng khoảng 5 lần) hoặc chòm Tiên Hậu hình chữ W.
- Độ cao sao Bắc Cực so với chân trời bằng xấp xỉ vĩ độ bắc của nơi quan sát.
Câu hỏi thường gặp
Sao Bắc Cực có phải là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời không?
Không. Sao Bắc Cực chỉ sáng ở mức khá, nhiều sao khác sáng hơn hẳn. Nó nổi tiếng vì nằm gần cực bắc thiên cầu nên gần như đứng yên và chỉ hướng bắc.
Làm sao tìm sao Bắc Cực khi không thấy chòm Gấu Lớn?
Bạn dùng chòm Tiên Hậu hình chữ W ở phía đối diện. Từ sao ở đỉnh giữa chữ W, nhìn về phía trống của bầu trời một đoạn bằng khoảng nửa chiều dài chữ W sẽ gặp sao Bắc Cực.
Ở Việt Nam sao Bắc Cực cao bao nhiêu độ trên bầu trời?
Độ cao của sao Bắc Cực xấp xỉ vĩ độ bắc của nơi quan sát. Hà Nội khoảng 21°, Đà Nẵng khoảng 16°, TP. Hồ Chí Minh khoảng 11°, nên càng vào Nam sao càng thấp.
Ở Nam bán cầu có nhìn thấy sao Bắc Cực không?
Không. Ở Nam bán cầu sao Bắc Cực nằm dưới đường chân trời, nên người quan sát phải dùng các chòm sao khác, như chòm Nam Thập Tự, để tìm hướng nam.