Thể hiện quy mô và cơ cấu GDP phân theo ngành: dùng biểu đồ gì?

Trả lời nhanh

Để thể hiện quy mô và cơ cấu tổng sản phẩm trong nước (GDP) phân theo ngành, dạng biểu đồ thích hợp nhất là biểu đồ tròn (khi đề cho 2–3 năm hoặc 2–3 quốc gia). Mỗi năm vẽ một hình tròn, bán kính tỉ lệ với quy mô GDP, các hình quạt thể hiện tỉ trọng từng ngành. Cụm từ “quy mô và cơ cấu” chính là dấu hiệu nhận biết dạng này.

Vì sao “quy mô và cơ cấu” ứng với biểu đồ tròn?

Trong đề Địa lí, mỗi cụm từ khoá gợi ra một dạng biểu đồ. “Cơ cấu” nghĩa là tỉ trọng (%) của từng bộ phận trong tổng thể, nên cần biểu đồ có khả năng chia tổng thể thành các phần. “Quy mô” nghĩa là độ lớn của tổng thể (ở đây là giá trị GDP), nên cần có yếu tố thể hiện to – nhỏ.

Biểu đồ tròn làm được cả hai việc: các hình quạt cho thấy cơ cấu, còn kích thước hình tròn (bán kính) cho thấy quy mô. Đó là lí do đề chỉ nói “cơ cấu” thì vẽ một hình tròn có bán kính bằng nhau, còn nói “quy mô và cơ cấu” thì phải vẽ các hình tròn có bán kính khác nhau.

Hai biểu đồ tròn có bán kính khác nhau thể hiện quy mô và cơ cấu GDP theo ba nhóm ngành
Biểu đồ tròn thể hiện quy mô (bán kính) và cơ cấu (hình quạt). Số liệu chỉ là ví dụ minh hoạ.

Bảng chọn biểu đồ theo từ khoá đề bài

Đề yêu cầu Số năm trong bảng số liệu Biểu đồ nên chọn
Cơ cấu GDP phân theo ngành 1–3 năm Tròn (bán kính bằng nhau)
Quy mô và cơ cấu GDP phân theo ngành 2–3 năm Tròn (bán kính khác nhau)
Chuyển dịch cơ cấu GDP phân theo ngành Từ 4 năm trở lên Miền
Quy mô và cơ cấu GDP, nhiều năm Từ 4 năm trở lên Cột chồng (hoặc miền nếu đề nhấn mạnh chuyển dịch)
Tốc độ tăng trưởng GDP Nhiều năm Đường (nếu là %) hoặc cột (nếu là giá trị)

Lưu ý: nếu bảng số liệu chỉ cho 2–3 mốc thời gian thì biểu đồ tròn là lựa chọn “an toàn” nhất. Khi có nhiều mốc, biểu đồ tròn quá rườm rà nên đề thường hướng tới biểu đồ miền hoặc cột chồng.

Các bước vẽ biểu đồ tròn thể hiện quy mô và cơ cấu

  1. Xử lí số liệu: nếu bảng cho giá trị tuyệt đối (nghìn tỉ đồng), tính tỉ trọng từng ngành: tỉ trọng = giá trị ngành : tổng GDP × 100%. Nếu bảng đã cho % thì giữ nguyên.
  2. Tính bán kính: chọn bán kính hình tròn đầu là R1 (ví dụ 2 cm). Bán kính hình sau: R2 = R1 × √(GDP2 : GDP1), vì diện tích hình tròn tỉ lệ với quy mô.
  3. Tính góc ở tâm: 1% ứng với 3,6°. Ví dụ 40% ứng với 144°.
  4. Vẽ: bắt đầu từ tia 12 giờ, vẽ theo chiều kim đồng hồ, thứ tự các ngành giống nhau ở mọi hình tròn.
  5. Hoàn thiện: ghi số % trong mỗi hình quạt, có chú giải, ghi năm cạnh hình tròn và đặt tên biểu đồ.

Ví dụ tự đặt để luyện tính bán kính

Giả sử GDP năm thứ nhất là 400 nghìn tỉ đồng, năm thứ hai là 800 nghìn tỉ đồng (số liệu minh hoạ, không phải số liệu thực). Nếu chọn R1 = 2 cm thì R2 = 2 × √2 ≈ 2,8 cm. Đáp án không phải 4 cm: GDP gấp đôi thì diện tích gấp đôi, còn bán kính chỉ gấp √2 lần.

Lỗi sai thường gặp

  • Vẽ các hình tròn bằng nhau trong khi đề yêu cầu thể hiện quy mô.
  • Cho bán kính tỉ lệ thẳng với GDP (gấp đôi GDP thì gấp đôi bán kính) – sai, phải dùng căn bậc hai.
  • Đảo thứ tự các ngành giữa các hình tròn, làm người đọc khó so sánh.
  • Quên đơn vị, quên chú giải hoặc quên tên biểu đồ.
  • Chọn biểu đồ tròn khi bảng có 5–6 năm: lúc này nên dùng biểu đồ miền.

Mẹo nhớ nhanh

“Cơ cấu – chia phần – tròn/miền; quy mô – to nhỏ – bán kính khác nhau/cột; tốc độ – đường.” Gặp “quy mô và cơ cấu” cùng “2–3 năm”, hãy nghĩ ngay đến các hình tròn to nhỏ khác nhau.

Bài luyện tập

  1. Đề: Cho bảng số liệu GDP phân theo ba khu vực kinh tế của một nước ở hai năm. Để thể hiện quy mô và cơ cấu GDP, nên vẽ biểu đồ gì?
    Đáp án: biểu đồ tròn, hai hình có bán kính khác nhau (hình năm có GDP lớn hơn có bán kính lớn hơn).
  2. Đề: Bảng số liệu cho cơ cấu GDP các năm 1990, 1995, 2000, 2005, 2010. Để thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu, chọn biểu đồ nào?
    Đáp án: biểu đồ miền, vì có 5 mốc thời gian và đề hỏi về chuyển dịch.
  3. Đề: Tính góc ở tâm của khu vực dịch vụ chiếm 45% GDP.
    Đáp án: 45 × 3,6° = 162°.

Câu hỏi thường gặp

Quy mô và cơ cấu là biểu đồ gì?

Khi đề yêu cầu thể hiện đồng thời quy mô và cơ cấu với 2–3 năm, đáp án thường là biểu đồ tròn có bán kính các hình khác nhau. Hình quạt thể hiện cơ cấu, bán kính thể hiện quy mô.

Nếu bảng số liệu có nhiều năm thì vẽ biểu đồ nào?

Với từ 4 năm trở lên, thường dùng biểu đồ miền để thể hiện chuyển dịch cơ cấu, hoặc biểu đồ cột chồng nếu đề nhấn mạnh cả giá trị và cơ cấu.

Vì sao bán kính hình tròn tính bằng căn bậc hai của tỉ số GDP?

Vì diện tích hình tròn tỉ lệ với quy mô GDP. Diện tích tỉ lệ với bình phương bán kính nên bán kính tỉ lệ với căn bậc hai của quy mô.

Một phần trăm ứng với bao nhiêu độ trong biểu đồ tròn?

1% ứng với 3,6° (vì 360° : 100). Ví dụ 25% ứng với 90°, 40% ứng với 144°.