Trả lời nhanh
Bằng chứng của sự liên kết gen là hai gen không alen cùng tồn tại trong một giao tử, tức chúng đi cùng nhau qua giảm phân và thụ tinh. Lí do: các gen này nằm trên cùng một nhiễm sắc thể (NST) nên không phân li độc lập, làm đời con xuất hiện ít loại kiểu hình hơn và tỉ lệ khác 1:1:1:1 khi lai phân tích.
Giải thích: vì sao đó là bằng chứng của liên kết gen?
Theo Menđen, hai gen nằm trên hai cặp NST khác nhau sẽ phân li độc lập. Khi đó thể dị hợp hai cặp gen AaBb cho 4 loại giao tử AB, Ab, aB, ab với tỉ lệ bằng nhau.
Nếu hai gen không alen cùng nằm trên một NST thì chúng “bám” vào nhau. Giảm phân diễn ra, cả NST mang theo cả hai gen vào cùng một giao tử. Vì vậy ta quan sát được các tổ hợp gen luôn đi cùng nhau trong giao tử – đó chính là dấu hiệu nhận biết liên kết gen.
Ví dụ lai phân tích minh hoạ
Xét cơ thể dị hợp hai cặp gen, hai gen cùng nằm trên một cặp NST tương đồng, liên kết hoàn toàn. Kiểu gen viết là AB/ab.
- Giao tử: chỉ có 2 loại là AB và ab, mỗi loại 50%.
- Lai phân tích với ab/ab (chỉ cho giao tử ab).
- Đời con: 1 AB/ab : 1 ab/ab, tức 2 kiểu hình tỉ lệ 1 : 1.
Nếu hai gen phân li độc lập, kết quả phải là 4 kiểu hình tỉ lệ 1:1:1:1. Việc chỉ xuất hiện 2 kiểu hình, giống bố mẹ, cho thấy các gen không phân li độc lập mà di truyền thành nhóm.
Loại trừ các cách hiểu dễ nhầm
| Cách nói | Có phải bằng chứng không? | Giải thích |
|---|---|---|
| Hai gen không alen cùng tồn tại trong một giao tử | Đúng | Là hiện tượng quan sát được qua kết quả lai: các gen đi cùng nhau. |
| Hai gen không alen cùng tồn tại trong một tế bào | Không | Gen phân li độc lập cũng cùng có mặt trong một tế bào lưỡng bội. |
| Hai gen cùng nằm trên một NST | Là cơ sở tế bào học, không phải bằng chứng trực tiếp | Đây là nguyên nhân; bằng chứng là kết quả di truyền (giao tử, tỉ lệ kiểu hình). |
| Tỉ lệ 1:1:1:1 ở lai phân tích | Không | Đó là dấu hiệu phân li độc lập. |
Lưu ý: nếu đề cho sẵn bốn phương án, hãy chọn phương án nói về “hai gen không alen cùng có mặt trong một giao tử / di truyền cùng nhau”, và loại phương án chỉ nói “trong một tế bào” hay “phân li độc lập”.
Liên kết hoàn toàn và hoán vị gen
- Liên kết hoàn toàn: không có trao đổi chéo, thể dị hợp hai cặp gen chỉ cho 2 loại giao tử.
- Hoán vị gen: có trao đổi chéo giữa các crômatit không chị em ở kì đầu giảm phân I, tạo thêm giao tử tái tổ hợp. Tần số hoán vị luôn ≤ 50%.
Mẹo nhớ: số nhóm gen liên kết của một loài bằng số NST trong bộ đơn bội (n). Ruồi giấm 2n = 8 có 4 nhóm gen liên kết.
Ý nghĩa của liên kết gen
- Duy trì sự ổn định của loài, các tính trạng tốt được di truyền cùng nhau.
- Trong chọn giống, có thể chọn nhóm gen quý đi kèm nhau.
- Hạn chế biến dị tổ hợp so với phân li độc lập.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “cùng trong một tế bào” với “cùng trong một giao tử”.
- Cho rằng liên kết gen luôn làm tỉ lệ 3:1. Tỉ lệ phụ thuộc phép lai và kiểu liên kết.
- Quên rằng gen alen (A và a) nằm trên hai NST của một cặp nên đi vào các giao tử khác nhau.
Bài luyện tập
- Cơ thể Ab/aB liên kết hoàn toàn giảm phân tạo những loại giao tử nào?
Đáp án: Ab và aB, mỗi loại 50%. - Cho Ab/aB tự thụ phấn, liên kết hoàn toàn. Tỉ lệ kiểu gen và kiểu hình ở đời con (A trội hoàn toàn so với a, B trội hoàn toàn so với b)?
Đáp án: Kiểu gen 1 Ab/Ab : 2 Ab/aB : 1 aB/aB. Kiểu hình 1 A-bb : 2 A-B- : 1 aaB-. - Một loài có 2n = 24. Có bao nhiêu nhóm gen liên kết?
Đáp án: 12 nhóm (bằng n).
Câu hỏi thường gặp
Bằng chứng của sự liên kết gen là gì?
Là hai gen không alen cùng tồn tại trong một giao tử, di truyền cùng nhau; biểu hiện qua việc lai phân tích cho ít loại kiểu hình hơn so với phân li độc lập.
Liên kết gen khác phân li độc lập ở điểm nào?
Phân li độc lập: các gen nằm trên các cặp NST khác nhau, thể dị hợp hai cặp gen cho 4 loại giao tử bằng nhau. Liên kết gen: các gen cùng nằm trên một NST nên đi cùng nhau, thể dị hợp hai cặp gen liên kết hoàn toàn chỉ cho 2 loại giao tử.
Số nhóm gen liên kết của một loài được tính thế nào?
Bằng số NST trong bộ đơn bội n của loài. Ví dụ ruồi giấm 2n = 8 có 4 nhóm gen liên kết.
Hoán vị gen có phá vỡ liên kết gen không?
Hoán vị gen làm xuất hiện giao tử tái tổ hợp do trao đổi chéo, nhưng tần số luôn nhỏ hơn hoặc bằng 50% nên các gen vẫn có xu hướng di truyền cùng nhau.