Ngoại lực là lực phát sinh từ đâu? Địa lí 10

Trả lời nhanh

Nhận định “Ngoại lực là lực phát sinh từ bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất” là ĐÚNG. Ngoại lực có nguồn năng lượng chủ yếu từ bức xạ Mặt Trời, tác động qua các tác nhân như nhiệt độ, nước, gió, băng hà, sinh vật và con người. Nó làm phá huỷ, vận chuyển và bồi tụ vật liệu, khiến địa hình bề mặt Trái Đất thay đổi.

Ngoại lực là gì?

Ngoại lực là những lực có nguồn gốc ở bên ngoài, tác động lên bề mặt Trái Đất. Chữ “bên ngoài” ở đây hiểu là bên ngoài lớp vỏ cứng, tức là ở khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển, chứ không phải từ sâu trong lòng đất.

Năng lượng chủ yếu để ngoại lực hoạt động là bức xạ Mặt Trời. Trọng lực cũng góp phần, vì nó khiến nước chảy xuống thấp, đất đá trượt lở và vật liệu rơi xuống.

Các tác nhân ngoại lực

Tác nhân	Cách tác động	Ví dụ dễ nhớ
Nhiệt độ	Nóng lạnh thay đổi làm đá nở ra, co lại, nứt vỡ	Đá ở vùng hoang mạc vỡ vụn do chênh lệch nhiệt ngày – đêm
Nước (mưa, sông, nước ngầm)	Xói mòn, hoà tan, vận chuyển, bồi đắp	Thung lũng sông, hang động đá vôi, đồng bằng châu thổ
Gió	Thổi mòn, mài mòn, cuốn cát đi xa rồi bồi tụ	Đồi cát ven biển
Sóng biển	Mài mòn bờ, tạo vách đá, bãi biển	Vách đá sát biển, bãi cát
Băng hà	Băng trượt, cạo đáy, tạo thung lũng	Thung lũng băng ở vùng núi cao, vĩ độ cao
Sinh vật và con người	Rễ cây chèn đá, đào bới, khai thác, xây dựng	Rễ cây làm nứt đá, khai thác đá làm biến đổi sườn núi

Các quá trình ngoại lực chính

Phong hoá: phá huỷ và làm biến đổi đá tại chỗ. Có ba loại: phong hoá lí học (đá vỡ vụn, không đổi thành phần), phong hoá hoá học (đá bị hoà tan, biến đổi thành phần) và phong hoá sinh học (do sinh vật).
Bóc mòn: các tác nhân làm vật liệu bị lấy đi khỏi vị trí ban đầu, như xâm thực của nước, thổi mòn của gió, mài mòn của sóng.
Vận chuyển: vật liệu bị mang đi nơi khác nhờ nước, gió, băng hoặc trọng lực.
Bồi tụ: vật liệu được lắng đọng, tích tụ ở nơi có năng lượng yếu đi, tạo đồng bằng, bãi bồi, cồn cát.

Mẹo nhớ thứ tự: Phá – Mòn – Chở – Đổ (phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ).

Phân biệt ngoại lực và nội lực

Tiêu chí	Nội lực	Ngoại lực
Nguồn gốc	Bên trong Trái Đất	Bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất
Nguồn năng lượng	Chủ yếu từ nhiệt trong lòng đất (phân huỷ chất phóng xạ, chuyển động của vật chất…)	Chủ yếu bức xạ Mặt Trời, có thêm trọng lực
Xu hướng	Nâng cao, hạ thấp, làm địa hình gồ ghề, tạo núi, đứt gãy, núi lửa	San bằng, làm thấp địa hình nơi cao và lấp đầy nơi thấp
Kết quả	Hình thành các dạng địa hình lớn (núi, cao nguyên, vực)	Chạm khắc, tạo các dạng địa hình nhỏ hơn (thung lũng, hang động, đồng bằng bồi tụ)

Hai lực này luôn đối lập nhưng đồng thời tồn tại, cùng tạo nên diện mạo hiện nay của bề mặt Trái Đất.

Vì sao nói ngoại lực “phát sinh từ bên ngoài”?

Vì các tác nhân của nó đều nằm ở lớp ngoài cùng của hành tinh: không khí chuyển động thành gió, hơi nước ngưng tụ thành mưa, nước chảy thành sông, băng tích tụ ở vùng lạnh. Tất cả đều được “cấp điện” bởi Mặt Trời. Nếu không có bức xạ Mặt Trời, vòng tuần hoàn nước và gió gần như không hoạt động.

Ví dụ ở Việt Nam

Hang động ở vùng đá vôi như Phong Nha – Kẻ Bàng: nước mưa có hoà tan CO₂ hoà tan đá vôi qua hàng triệu năm (phong hoá hoá học).
Đồng bằng sông Cửu Long: phù sa sông Mê Công được vận chuyển và bồi tụ ở hạ lưu.
Đồi cát ven biển miền Trung: gió và sóng vận chuyển rồi bồi tụ cát.
Sạt lở đất ở vùng núi sau mưa lớn: trọng lực kết hợp nước làm vật liệu trượt xuống thấp.

Phương trình tiêu biểu của phong hoá hoá học đá vôi: CaCO₃ + CO₂ + H₂O ⟶ Ca(HCO₃)₂ (tan trong nước).

Lỗi sai thường gặp

Nhầm ngoại lực là lực “từ ngoài vũ trụ” nói chung. Thực tế là lực tác động trên bề mặt Trái Đất, năng lượng chính nhờ Mặt Trời.
Cho rằng ngoại lực chỉ phá huỷ. Ngoại lực còn vận chuyển và bồi tụ, tạo ra địa hình mới.
Xếp động đất, núi lửa vào ngoại lực. Đây là biểu hiện của nội lực.
Quên rằng con người và sinh vật cũng là tác nhân ngoại lực.

Luyện tập nhanh

Điền khuyết: Ngoại lực là lực phát sinh từ ……, trên bề mặt Trái Đất. Đáp án: bên ngoài.
Đúng hay sai? “Núi lửa phun trào là kết quả của ngoại lực.” Đáp án: Sai, đây là tác động của nội lực (macma từ sâu trong lòng đất).
Xếp thứ tự: bồi tụ, phong hoá, vận chuyển, bóc mòn. Đáp án: phong hoá → bóc mòn → vận chuyển → bồi tụ.
Giải thích: vì sao đá ở sa mạc dễ vỡ vụn? Gợi ý: ban ngày nóng, ban đêm lạnh, đá nở ra rồi co lại liên tục nên nứt vỡ (phong hoá lí học).

Câu hỏi thường gặp

Ngoại lực là lực phát sinh từ đâu?

Ngoại lực phát sinh từ bên ngoài, tác động trên bề mặt Trái Đất, với nguồn năng lượng chủ yếu là bức xạ Mặt Trời.

Các tác nhân của ngoại lực gồm những gì?

Gồm nhiệt độ, nước, gió, sóng biển, băng hà, sinh vật và cả hoạt động của con người.

Ngoại lực gồm những quá trình nào?

Gồm phong hoá, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ.

Ngoại lực khác nội lực ở điểm nào?

Nội lực phát sinh từ bên trong Trái Đất, làm địa hình gồ ghề. Ngoại lực phát sinh từ bên ngoài, có xu hướng san bằng, làm thấp nơi cao và lấp nơi trũng.