Trả lời nhanh
Màng sinh chất được cấu tạo chủ yếu từ phôtpholipit và prôtêin. Phôtpholipit xếp thành hai lớp (lớp lipid kép) làm khung nền của màng, còn prôtêin xen kẽ hoặc bám trên lớp kép đó. Ngoài ra màng còn có cholesterol (ở tế bào động vật) và cacbohiđrat gắn với lipid hoặc prôtêin.
Vì sao phôtpholipit tạo thành lớp kép?
Mỗi phân tử phôtpholipit có hai phần trái tính chất. Phần đầu chứa nhóm phôtphat nên ưa nước. Phần đuôi gồm hai chuỗi axit béo nên kị nước.
Tế bào nằm trong môi trường nước và bên trong cũng chứa nước (tế bào chất). Vì vậy các đầu ưa nước quay ra hai phía tiếp xúc với nước, còn các đuôi kị nước chụm vào nhau ở giữa để tránh nước. Kết quả là một lớp kép bền vững, tự hình thành mà không cần tiêu tốn năng lượng.
Các thành phần của màng sinh chất
| Thành phần | Vị trí, đặc điểm | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Phôtpholipit | Xếp thành hai lớp, đuôi kị nước quay vào trong | Khung cấu trúc, ngăn các chất tan trong nước tự do đi qua |
| Prôtêin xuyên màng | Cắm xuyên qua cả hai lớp | Kênh, bơm vận chuyển các chất |
| Prôtêin bám màng | Nằm ở mặt trong hoặc mặt ngoài | Enzim, nối với khung xương tế bào |
| Cholesterol | Xen giữa các phôtpholipit (tế bào động vật) | Điều hoà độ linh động, giúp màng ổn định |
| Cacbohiđrat | Gắn với prôtêin hoặc lipid ở mặt ngoài (glicôprôtêin, glicôlipit) | “Dấu hiệu nhận biết” giữa các tế bào, thụ thể |
Mô hình khảm động
Cấu trúc màng được mô tả bằng mô hình khảm động. “Khảm” vì các phân tử prôtêin nằm xen giữa lớp lipid như các mảnh ghép. “Động” vì phôtpholipit và nhiều prôtêin có thể di chuyển ngang trong mặt phẳng màng, nên màng mềm dẻo, không cứng như thành tế bào.
Chức năng của màng sinh chất
- Bao bọc, tách tế bào khỏi môi trường ngoài.
- Trao đổi chất có chọn lọc nhờ tính thấm chọn lọc.
- Tiếp nhận thông tin qua các thụ thể (prôtêin).
- Nhận biết tế bào “lạ – quen” nhờ cacbohiđrat gắn ở mặt ngoài.
Cách làm bài và loại trừ đáp án
Khi gặp câu hỏi dạng “Màng sinh chất được cấu tạo chủ yếu từ…”, hãy tìm phương án có cả lipid (phôtpholipit) và prôtêin. Có thể loại các phương án sau:
- Chỉ có lipid hoặc chỉ có prôtêin: sai, vì thiếu một thành phần chính.
- Có xenlulôzơ: sai, xenlulôzơ là thành phần của thành tế bào thực vật.
- Có axit nuclêic (ADN, ARN): sai, đây là vật chất di truyền, không phải thành phần cấu trúc chính của màng.
- Cho rằng phôtpholipit xếp một lớp: sai, phải là lớp kép.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm màng sinh chất với thành tế bào. Thành tế bào chỉ có ở thực vật, vi khuẩn, nấm và nằm bên ngoài màng.
- Nghĩ cholesterol là thành phần chính. Cholesterol chỉ là thành phần phụ, nhiều ở tế bào động vật.
- Vẽ đuôi kị nước quay ra ngoài. Mẹo nhớ: đầu hướng ra nước, đuôi giấu vào trong.
Bài luyện tập
- Vì sao đuôi kị nước của phôtpholipit luôn quay vào phía trong lớp kép?
Đáp án: Vì hai bên màng đều là môi trường nước; đuôi kị nước tránh tiếp xúc với nước nên chụm vào nhau ở giữa. - Glucôzơ tan trong nước nhưng khó đi qua lớp lipid kép. Tế bào đưa nó vào bằng cách nào?
Đáp án: Nhờ các prôtêin vận chuyển (kênh, chất mang) xuyên màng; phần giữa lớp kép kị nước chặn các chất phân cực. - Điền khuyết: “Mô hình … mô tả màng gồm lớp … kép xen các phân tử …”.
Đáp án: khảm động; phôtpholipit; prôtêin.
Câu hỏi thường gặp
Màng sinh chất được cấu tạo chủ yếu từ phân tử nào?
Chủ yếu từ phôtpholipit và prôtêin. Phôtpholipit tạo lớp kép làm khung, prôtêin xen kẽ hoặc bám trên màng để thực hiện nhiều chức năng.
Vì sao nói màng sinh chất có cấu trúc lớp lipid kép?
Vì phôtpholipit xếp thành hai lớp song song, đầu ưa nước hướng ra hai phía có nước, đuôi kị nước quay vào nhau ở giữa.
Cholesterol có phải thành phần chính của màng không?
Không. Cholesterol là thành phần phụ ở tế bào động vật, có vai trò điều hoà độ linh động và giúp màng ổn định.
Vì sao gọi là mô hình khảm động?
Prôtêin nằm xen trong lớp lipid như các mảnh ghép (khảm), còn các phân tử trong màng có thể di chuyển trong mặt phẳng màng (động).