Trả lời nhanh
Trên Trái Đất có nhiều loại đất khác nhau vì đất là sản phẩm của nhiều nhân tố cùng tác động: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và hoạt động của con người. Mỗi vùng có tổ hợp các nhân tố này không giống nhau, nên quá trình hình thành đất diễn ra theo những hướng khác nhau và tạo ra các loại đất có màu sắc, độ dày, độ phì và tính chất khác nhau.
Đất không phải là “một thứ” duy nhất
Đất là lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt lục địa, có khả năng cung cấp nước, không khí và chất dinh dưỡng cho thực vật. Lớp này không có sẵn mà hình thành chậm chạp, có khi cần hàng trăm đến hàng nghìn năm mới dày được vài centimét.
Vì quá trình tạo đất là kết quả của nhiều yếu tố, chỉ cần một yếu tố thay đổi thì sản phẩm cuối cùng cũng thay đổi theo. Do đó không có hai vùng nào có đất giống hệt nhau, và người ta phải phân chia đất thành nhiều nhóm.
Sáu nguyên nhân làm cho đất khác nhau
1. Đá mẹ
Đá mẹ bị phong hoá cung cấp khoáng chất cho đất. Đá badan giàu sắt, nhôm, magiê phong hoá cho đất đỏ có màu đỏ, nhiều sét. Đá vôi cho đất có nhiều canxi, thường có màu nâu đỏ hoặc đen ở thung lũng núi đá. Đá granit nghèo chất kiềm hơn nên đất có nhiều cát và dễ chua.
2. Khí hậu
Nhiệt độ và lượng mưa quyết định tốc độ phong hoá và rửa trôi. Ở vùng nóng ẩm, đá bị phong hoá sâu, các chất bazơ bị rửa trôi, còn lại sắt và nhôm tích tụ, nên đất thường chua và có màu đỏ vàng (đất feralit). Ở vùng khô hạn, nước bốc hơi mạnh kéo muối lên mặt đất, dễ sinh ra đất mặn. Ở vùng lạnh giá, phân giải chất hữu cơ chậm nên đất khó giàu mùn.
3. Sinh vật
Thực vật cung cấp xác hữu cơ, vi sinh vật phân giải chúng thành mùn. Dưới rừng lá rộng ôn đới, lá rụng mỗi mùa thu tích tụ thành lớp mùn khá dày ở bề mặt. Dưới đồng cỏ ôn đới, rễ cỏ chằng chịt và chết đi hằng năm tạo nên đất đen rất giàu mùn. Giun, kiến, mối còn làm đất tơi xốp, thoáng khí.
4. Địa hình
Địa hình ảnh hưởng đến sự phân bố nhiệt, ẩm và quá trình xói mòn. Ở sườn dốc, đất dễ bị rửa trôi nên mỏng và nhiều đá lẫn. Ở vùng đồng bằng và thung lũng, vật liệu được bồi đắp nên đất dày và màu mỡ. Càng lên cao, khí hậu càng lạnh nên đất cũng đổi theo từng đai độ cao.
5. Thời gian
Thời gian hình thành đất quyết định đất “già” hay “trẻ”. Đất phù sa ở châu thổ mới được bồi đắp có tầng đất còn trẻ, ít phân hoá. Đất feralit trên vùng núi cổ đã trải qua phong hoá rất lâu nên tầng đất dày, phân tầng rõ.
6. Con người
Con người có thể cải tạo đất (bón phân, làm ruộng bậc thang, thau chua rửa mặn) nhưng cũng có thể làm đất xấu đi do phá rừng, canh tác quá mức, lạm dụng hoá chất. Chính hoạt động này tạo ra các loại đất đặc thù như đất trồng lúa nước hay đất bạc màu.
Ví dụ minh hoạ: cùng khí hậu nhưng đất khác nhau
| Loại đất | Nhân tố nổi bật | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đất đỏ badan (Tây Nguyên) | Đá mẹ badan, khí hậu nóng ẩm | Tầng dày, tơi xốp, hợp cây công nghiệp |
| Đất phù sa (đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long) | Bồi tụ của sông, địa hình thấp | Màu mỡ, giàu dinh dưỡng, hợp trồng lúa |
| Đất đen (thảo nguyên ôn đới) | Cỏ, khí hậu ôn đới khô vừa | Rất giàu mùn, năng suất cao |
| Đất mặn (ven biển, vùng khô hạn) | Nước mặn, bốc hơi mạnh | Nhiều muối tan, khó trồng trọt nếu chưa cải tạo |
Lỗi sai thường gặp khi trả lời
- Chỉ nêu “do khí hậu khác nhau” mà bỏ qua các nhân tố còn lại. Bài đầy đủ cần ít nhất 4 đến 5 nhân tố cùng ví dụ.
- Nhầm đá mẹ với đất. Đá mẹ là vật liệu gốc, còn đất là sản phẩm sau khi đá bị phong hoá và có thêm chất hữu cơ.
- Cho rằng con người luôn làm đất tốt lên. Thực tế con người có thể cải tạo hoặc làm thoái hoá đất.
Câu hỏi luyện tập
- Vì sao đất feralit ở vùng nhiệt đới ẩm thường có màu đỏ vàng?
Gợi ý đáp án: Mưa nhiều làm các chất bazơ dễ tan bị rửa trôi, sắt và nhôm tích tụ lại ở dạng ô-xít nên đất chua và có màu đỏ vàng. - Vì sao đồng bằng châu thổ có đất màu mỡ?
Gợi ý đáp án: Sông mang theo phù sa từ thượng nguồn bồi đắp thường xuyên, vật liệu mịn và giàu dinh dưỡng. - Cùng ở vùng núi dốc, nơi còn rừng và nơi đã phá rừng khác nhau thế nào?
Gợi ý đáp án: Nơi còn rừng giữ được lớp mùn và hạn chế xói mòn; nơi mất rừng bị rửa trôi mạnh, đất mỏng và bạc màu.
Tóm lại, sự đa dạng của đất là kết quả tất yếu của sự khác biệt về điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người trên từng vùng. Hiểu được điều này giúp ta sử dụng đất đúng loại cây trồng và bảo vệ đất lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Nhân tố nào quan trọng nhất trong việc hình thành đất?
Không có nhân tố nào đứng riêng một mình. Tuy vậy, đá mẹ và khí hậu thường được coi là nền tảng vì chúng quyết định nguồn vật liệu và tốc độ phong hoá, còn sinh vật quyết định lượng chất hữu cơ trong đất.
Đá mẹ ảnh hưởng thế nào đến loại đất?
Đá mẹ cung cấp thành phần khoáng và quyết định phần lớn màu sắc, độ giàu dinh dưỡng và thành phần cơ giới (nhiều cát hay nhiều sét) của đất.
Con người có làm thay đổi loại đất không?
Có. Việc bón phân, làm ruộng bậc thang, thau chua rửa mặn giúp cải tạo đất, trong khi phá rừng và canh tác quá mức làm đất xói mòn, bạc màu.
Vì sao đất ở đồng bằng thường màu mỡ hơn ở miền núi?
Đồng bằng nhận được phù sa bồi đắp và ít bị xói mòn, nên tầng đất dày, giàu chất dinh dưỡng. Ở miền núi dốc, đất dễ bị rửa trôi nên mỏng và nghèo hơn.